Khi nhắc đến lịch sử Y học cổ truyền Việt Nam, chúng ta thường nhớ đến những tên tuổi lớn.
Những danh y có trước tác, có tư liệu lịch sử hoặc để lại ảnh hưởng sâu rộng thường trở thành đại diện cho cả một giai đoạn phát triển.
Điều này hoàn toàn dễ hiểu.
Nhưng nếu chỉ nhìn lịch sử Y học cổ truyền qua một số nhân vật nổi tiếng, chúng ta có thể bỏ qua một phần rất lớn của quá trình hình thành và lưu truyền tri thức.
Bởi tri thức y học không chỉ được tạo ra trong sách.
Nó còn được lưu giữ qua:
- Nhiều thế hệ thầy thuốc.
- Các dòng họ hành nghề.
- Cộng đồng địa phương.
- Người thu hái và sử dụng dược liệu.
- Những kinh nghiệm được truyền miệng.
Có thể hình dung:
LỊCH SỬ Y HỌC
│
├── DANH Y NỔI TIẾNG
│
├── Y THƯ VÀ VĂN BẢN
│
├── THẦY THUỐC ĐỊA PHƯƠNG
│
├── TRUYỀN THỐNG GIA ĐÌNH
│
└── TRI THỨC CỘNG ĐỒNGVì vậy, lịch sử Y học cổ truyền rộng hơn rất nhiều so với danh sách những tên tuổi được ghi trong sách sử.
Vì sao chúng ta thường chỉ nhớ những danh y nổi tiếng?
Lịch sử thường được lưu giữ thông qua tư liệu.
Một người để lại:
- Sách.
- Trước tác.
- Học trò.
- Tư liệu hành chính.
- Ghi chép của người đương thời.
thường có khả năng được lịch sử ghi nhận cao hơn.
Ngược lại, rất nhiều người hành nghề trong cộng đồng có thể không để lại văn bản.
Tri thức của họ được truyền theo cách:
THẦY
↓
CON / HỌC TRÒ
↓
THẾ HỆ SAU
↓
CỘNG ĐỒNGNếu chuỗi truyền thừa này bị gián đoạn, tri thức có thể biến mất mà không để lại nhiều dấu vết.
Do đó:
Không xuất hiện trong sách sử không có nghĩa là chưa từng đóng góp vào lịch sử tri thức.
Tri thức y học không chỉ tồn tại trong những bộ sách lớn
Khi nghiên cứu Y học cổ truyền, y thư là nguồn tư liệu rất quan trọng.
Nhưng không phải mọi tri thức đều được ghi thành sách.
Một lượng lớn kinh nghiệm có thể tồn tại dưới dạng:
- Bài thuốc gia truyền.
- Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc.
- Phương pháp chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng.
- Tri thức về mùa vụ dược liệu.
- Cách sơ chế và bảo quản.
Những tri thức này có một đặc điểm:
Chúng thường gắn chặt với con người và địa phương.
Ví dụ:
CON NGƯỜI
+
MÔI TRƯỜNG
+
KINH NGHIỆM LÂU DÀI
↓
TRI THỨC ĐỊA PHƯƠNGNếu chỉ tập trung vào các văn bản kinh điển, một phần tri thức này có thể không được nhìn thấy.
Những người không nổi tiếng cũng góp phần duy trì tri thức
Một nền y học không thể tồn tại hàng trăm năm chỉ nhờ một vài danh y.
Giữa những nhân vật lớn và đời sống thực tế là một mạng lưới rất rộng gồm:
- Thầy thuốc địa phương.
- Người truyền nghề.
- Người sưu tầm cây thuốc.
- Người lưu giữ bài thuốc.
- Gia đình có truyền thống hành nghề.
Họ có thể không được gọi là “danh y” trong lịch sử.
Nhưng chính họ góp phần duy trì dòng chảy tri thức.
DANH Y
↓
TRƯỚC TÁC
↓
TRUYỀN BÁ TRI THỨC
↓
NHIỀU THẾ HỆ NGƯỜI THỰC HÀNH
↓
DUY TRÌ TRI THỨC TRONG CỘNG ĐỒNGLịch sử vì vậy không chỉ được tạo nên bởi những cá nhân ở đỉnh cao.
Nó còn được duy trì bởi rất nhiều người không để lại tên tuổi.
Tri thức địa phương thường gắn với môi trường sống
Việt Nam có sự đa dạng về:
- Địa hình.
- Khí hậu.
- Thảm thực vật.
- Dược liệu.
Điều này tạo điều kiện cho sự phát triển của những tri thức gắn với từng vùng.
Một cộng đồng sống lâu dài trong một môi trường có thể tích lũy kinh nghiệm về:
- Cây nào xuất hiện ở đâu.
- Thời điểm thu hái.
- Bộ phận được sử dụng.
- Cách chế biến.
Có thể hình dung:
ĐỊA PHƯƠNG
↓
MÔI TRƯỜNG
↓
DƯỢC LIỆU
↓
KINH NGHIỆM SỬ DỤNG
↓
TRI THỨC CỘNG ĐỒNGĐây là một lý do quan trọng để nghiên cứu Y học cổ truyền không tách rời khỏi bối cảnh văn hóa và địa lý.
Khi người lưu giữ tri thức mất đi, điều gì xảy ra?
Một cuốn sách có thể được sao chép.
Nhưng tri thức chỉ tồn tại trong trí nhớ của một người có nguy cơ mất đi nhanh hơn nhiều.
Ví dụ:
NGƯỜI LƯU GIỮ TRI THỨC
↓
KHÔNG CÓ NGƯỜI KẾ THỪA
↓
KHÔNG ĐƯỢC GHI CHÉP
↓
TRI THỨC CÓ NGUY CƠ BIẾN MẤTĐây là một trong những thách thức của bảo tồn tri thức truyền thống.
Không phải mọi thứ cần bảo tồn đều nằm trong thư viện.
Một phần đang tồn tại trong:
- Ký ức.
- Kỹ năng.
- Kinh nghiệm thực hành.
Tuy nhiên, không phải mọi tri thức truyền miệng đều nên được coi là sự thật đã xác minh
Đây là điểm cần phân biệt rõ.
Một tri thức được truyền qua nhiều thế hệ có thể có:
- Giá trị lịch sử.
- Giá trị văn hóa.
- Giá trị nghiên cứu.
Nhưng điều đó không tự động đồng nghĩa với việc:
Mọi thông tin đều đã được xác minh bằng phương pháp khoa học hiện đại.
Cần phân biệt:
ĐƯỢC GHI NHẬN
≠
ĐÃ ĐƯỢC KIỂM CHỨNG HOÀN TOÀNMột hệ thống bảo tồn tri thức tốt không nên xóa bỏ sự khác biệt này.
Thay vào đó, có thể ghi rõ:
- Đây là tri thức được ghi nhận từ đâu.
- Ai cung cấp.
- Trong bối cảnh nào.
- Mức độ bằng chứng hiện có.
Đây là cách vừa bảo tồn vừa giữ được tính minh bạch.
Lịch sử chính thống và lịch sử cộng đồng
Có thể tạm hình dung hai lớp tri thức.
Lớp thứ nhất: Tri thức được ghi chép chính thức
Ví dụ:
- Y thư.
- Sách.
- Văn bản lịch sử.
Lớp thứ hai: Tri thức cộng đồng
Ví dụ:
- Kinh nghiệm truyền nghề.
- Tri thức gia truyền.
- Kinh nghiệm địa phương.
TRI THỨC Y HỌC
│
├── VĂN BẢN
│
└── TRUYỀN KHẨU / THỰC HÀNHHai lớp này không nhất thiết đối lập.
Chúng có thể bổ sung cho nhau trong việc nghiên cứu lịch sử tri thức.
Công nghệ số có thể giúp mở rộng cách nhìn về lịch sử
Trước đây, lịch sử thường phụ thuộc nhiều vào những gì đã được viết và lưu giữ.
Ngày nay, công nghệ có thể hỗ trợ lưu trữ nhiều loại tư liệu hơn.
Ví dụ:
- Ghi âm lời kể.
- Quay video.
- Số hóa tài liệu gia đình.
- Gắn thông tin địa lý.
- Lưu lịch sử nguồn tư liệu.
Một hồ sơ tri thức có thể bao gồm:
TRI THỨC
│
├── NỘI DUNG
├── NGƯỜI CUNG CẤP
├── ĐỊA ĐIỂM
├── THỜI GIAN
├── TÀI LIỆU LIÊN QUAN
└── NGUỒN GỐCĐiều này mở ra khả năng bảo tồn những loại tri thức trước đây rất dễ biến mất.
Nhưng số hóa cần đi cùng với đạo đức
Không phải mọi tri thức đều có thể đơn giản thu thập rồi công khai.
Một số vấn đề cần được xem xét:
- Ai là người sở hữu tri thức?
- Người cung cấp có đồng ý công bố không?
- Tri thức có thuộc về cộng đồng không?
- Việc công khai có làm mất quyền lợi của người lưu giữ không?
Do đó:
BẢO TỒN
+
MINH BẠCH
+
TÔN TRỌNG NGƯỜI CUNG CẤP
=
TIẾP CẬN BỀN VỮNGCông nghệ có thể giúp lưu trữ nhanh hơn.
Nhưng công nghệ không tự giải quyết được các vấn đề về quyền sở hữu và đạo đức.
Cần mở rộng khái niệm về người đóng góp cho lịch sử y học
Khi nói về lịch sử Y học cổ truyền Việt Nam, danh y vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Những nhân vật lớn:
- Hệ thống hóa tri thức.
- Để lại trước tác.
- Tạo ảnh hưởng lâu dài.
Nhưng bức tranh lịch sử sẽ đầy đủ hơn nếu chúng ta nhìn rộng hơn.
Ngoài những danh y nổi tiếng còn có:
NHỮNG NGƯỜI ĐÓNG GÓP
│
├── THẦY THUỐC
├── NGƯỜI TRUYỀN NGHỀ
├── NGƯỜI GIỮ Y THƯ
├── CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG
└── NHIỀU THẾ HỆ NGƯỜI THỰC HÀNHHọ có thể không xuất hiện trong sách giáo khoa.
Nhưng không có nghĩa là họ không thuộc về lịch sử của tri thức.
Bảo tồn không chỉ là tìm kiếm những tên tuổi lớn
Một dự án bảo tồn tri thức Y học cổ truyền có thể bắt đầu bằng những câu hỏi rất đơn giản:
- Vùng này có những tài liệu nào?
- Những người cao tuổi còn lưu giữ tri thức gì?
- Có tài liệu gia truyền nào đang tồn tại?
- Tri thức nào đang có nguy cơ thất truyền?
Đây có thể là một hướng tiếp cận từ dưới lên:
CỘNG ĐỒNG
↓
GHI NHẬN
↓
KIỂM CHỨNG NGUỒN
↓
SỐ HÓA
↓
BẢO TỒNCách tiếp cận này không thay thế nghiên cứu về danh y.
Nó bổ sung thêm một phần còn thiếu trong bức tranh tổng thể.
Kết luận
Lịch sử Y học cổ truyền Việt Nam không chỉ được tạo nên bởi một vài tên tuổi nổi tiếng.
Danh y và các trước tác lớn là những cột mốc quan trọng.
Nhưng phía sau những cột mốc đó là một mạng lưới rộng lớn gồm nhiều thế hệ người đã:
- Thực hành.
- Truyền dạy.
- Ghi chép.
- Lưu giữ.
- Phát triển tri thức trong cộng đồng.
Một cách nhìn toàn diện hơn về lịch sử cần vừa tôn vinh những danh y lớn, vừa nhận ra giá trị của những người không được lịch sử gọi tên.
Trong công cuộc bảo tồn tri thức hiện nay, một câu hỏi đáng được đặt ra là:
Bao nhiêu tri thức Y học cổ truyền đang tồn tại ngoài những cuốn sách mà chúng ta đã biết?
Có lẽ, tìm kiếm và ghi nhận những phần tri thức đó cũng là một cách để hiểu đầy đủ hơn về lịch sử Y học cổ truyền Việt Nam.
Lưu ý
Tri thức được lưu truyền trong cộng đồng có giá trị về lịch sử và văn hóa nhưng không nên mặc nhiên xem là thông tin đã được kiểm chứng về hiệu quả hoặc an toàn. Việc bảo tồn cần đi cùng với ghi nhận nguồn gốc, bối cảnh và phân biệt rõ giữa thông tin truyền thống với bằng chứng khoa học hiện có.
Từ khóa
lịch sử Y học cổ truyền Việt Nam, danh y Việt Nam, thầy thuốc truyền thống, tri thức cộng đồng, bảo tồn tri thức YHCT, tri thức y học dân gian, di sản Y học cổ truyền, lịch sử y học Việt Nam.