Khi tìm hiểu một tác phẩm cổ, nhiều người thường mặc định rằng:

Một cuốn sách có một văn bản duy nhất.

Nhưng đối với y thư cổ, thực tế có thể phức tạp hơn.

Cùng mang một tên tác phẩm, các bản lưu truyền khác nhau đôi khi có thể có sự khác biệt về:

Số lượng quyển.
Cách sắp xếp chương mục.
Câu chữ.
Thuật ngữ.
Phần chú giải.
Nội dung bị thiếu hoặc bổ sung.

Những phiên bản khác nhau của cùng một tác phẩm thường được gọi chung là dị bản.

Sự tồn tại của dị bản đặt ra một câu hỏi quan trọng:

Khi chúng ta nói đang đọc một y thư cổ, thực chất chúng ta đang đọc phiên bản nào?

Đây không chỉ là vấn đề của lịch sử sách.

Nó còn ảnh hưởng trực tiếp đến việc nghiên cứu, số hóa và diễn giải tri thức Y học cổ truyền.

Dị bản là gì?

Có thể hiểu đơn giản, dị bản là những phiên bản khác nhau của cùng một tác phẩm.

Ví dụ:

TÁC PHẨM A
│
├── Bản chép 1
├── Bản chép 2
├── Bản in 1
├── Bản in 2
└── Bản biên tập hiện đại

Các bản này có thể giống nhau phần lớn.

Nhưng cũng có thể tồn tại những khác biệt đáng chú ý.

Điều quan trọng là:

Khác biệt giữa các phiên bản không tự động có nghĩa một bản đúng và các bản còn lại đều sai.

Mỗi phiên bản có thể được tạo ra trong một hoàn cảnh lịch sử khác nhau.

Trước thời đại sao chép hiện đại, việc tạo bản sách là một quá trình thủ công

Ngày nay, chúng ta có thể sao chép một tệp PDF hàng nghìn lần mà nội dung gần như không thay đổi.

Nhưng trong quá khứ, việc nhân bản sách thường không đơn giản như vậy.

Một quá trình sao chép thủ công có thể là:

BẢN GỐC / BẢN CÓ SẴN
          ↓
      NGƯỜI CHÉP
          ↓
      BẢN SAO MỚI
          ↓
    NGƯỜI CHÉP KHÁC
          ↓
      BẢN SAO TIẾP

Qua mỗi lần sao chép, có thể xuất hiện:

Lỗi chép.
Bỏ sót chữ.
Đảo vị trí câu.
Sửa cách dùng từ.
Thêm ghi chú.

Sau nhiều thế hệ sao chép, sự khác biệt có thể tích lũy.

Một chữ khác có thể tạo ra một vấn đề lớn

Đối với văn bản thông thường, một lỗi nhỏ đôi khi không ảnh hưởng nhiều đến ý nghĩa.

Nhưng trong văn bản chuyên môn, một thay đổi nhỏ có thể cần được chú ý.

Ví dụ về mặt nguyên tắc:

BẢN A
→ một thuật ngữ

BẢN B
→ thuật ngữ được chép khác

Sự khác biệt có thể xuất phát từ:

Chữ viết gần giống nhau.
Lỗi sao chép.
Cách dùng từ khác nhau.
Sự thay đổi ngôn ngữ theo thời gian.

Vì vậy, khi nghiên cứu y thư cổ, không nên vội vàng coi văn bản đang cầm trên tay là phiên bản duy nhất từng tồn tại.

Người chép sách không phải lúc nào cũng chỉ sao chép nguyên văn

Một nguyên nhân khác tạo ra dị bản là sự can thiệp của người sao chép hoặc biên tập.

Trong một số trường hợp, người thực hiện có thể:

Thêm lời chú thích.
Giải thích thuật ngữ khó.
Sắp xếp lại nội dung.
Bổ sung phần mà họ cho là cần thiết.

Ban đầu, có thể tồn tại cấu trúc:

VĂN BẢN GỐC

Sau đó:

VĂN BẢN GỐC
+
GHI CHÚ CỦA NGƯỜI SAO CHÉP

Nếu các thế hệ sau không phân biệt rõ hai phần này, ghi chú có thể dần được xem như một phần của tác phẩm.

Đây là một trong những lý do việc nghiên cứu lịch sử văn bản trở nên quan trọng.

Bản in cũng có thể tạo ra khác biệt

Nhiều người có thể nghĩ rằng khi xuất hiện kỹ thuật in, vấn đề dị bản sẽ chấm dứt.

Thực tế không hẳn như vậy.

Một lần in mới có thể bao gồm:

Sửa lỗi.
Biên tập.
Thay đổi bố cục.
Thêm phần giới thiệu.
Bỏ bớt nội dung.

Do đó:

CÙNG TÊN SÁCH
        ≠
HOÀN TOÀN GIỐNG NHAU

Hai ấn bản có cùng tên vẫn cần được xác định rõ:

Được xuất bản khi nào?
Dựa trên nguồn nào?
Ai biên tập?
Có thay đổi gì so với bản trước?

“Bản hiện đại” không đồng nghĩa với “bản gần nhất với nguyên tác”

Đây là một điểm dễ gây nhầm lẫn.

Một cuốn sách được xuất bản gần đây có thể:

Dễ đọc hơn.
Có chú thích.
Được chuẩn hóa chính tả.

Nhưng điều đó không tự động có nghĩa:

Đây là bản gần nhất với văn bản nguyên thủy.

Một phiên bản hiện đại có thể đã trải qua nhiều lớp:

VĂN BẢN CỔ
    ↓
BẢN SAO
    ↓
BẢN BIÊN TẬP
    ↓
BẢN PHIÊN ÂM
    ↓
BẢN HIỆN ĐẠI

Mỗi bước đều có thể tạo ra thay đổi.

Vì vậy, khi sử dụng một bản hiện đại cho nghiên cứu, cần biết rõ nó được xây dựng từ nguồn nào.

Dị bản có phải là điều tiêu cực?

Không nhất thiết.

Sự tồn tại của nhiều phiên bản có thể gây khó khăn cho việc xác định văn bản.

Nhưng đồng thời, chúng cũng là những dấu vết lịch sử.

Ví dụ, các dị bản có thể giúp nghiên cứu:

Quá trình lưu truyền của tác phẩm.
Những thay đổi trong cách sử dụng thuật ngữ.
Sự phát triển của chú giải.
Các cộng đồng từng sử dụng văn bản.

Có thể nhìn:

DỊ BẢN
   ↓
KHÁC BIỆT
   ↓
DẤU VẾT CỦA QUÁ TRÌNH LƯU TRUYỀN

Vì vậy, mục tiêu không nhất thiết là xóa bỏ mọi khác biệt để tạo ra một văn bản “duy nhất”.

Đôi khi, chính sự khác biệt là dữ liệu có giá trị nghiên cứu.

Làm thế nào để đối chiếu các dị bản?

Một cách tiếp cận cơ bản là đặt các phiên bản cạnh nhau.

BẢN A ─────┐
           │
BẢN B ─────┼──→ ĐỐI CHIẾU
           │
BẢN C ─────┘

Người nghiên cứu có thể quan sát:

Phần nào giống nhau?
Phần nào khác nhau?
Khác biệt nằm ở đâu?
Có bản nào bị thiếu đoạn?
Có phần nào được bổ sung?

Ngày nay, công nghệ số có thể hỗ trợ việc đối chiếu văn bản.

Tuy nhiên, máy tính chỉ có thể phát hiện sự khác nhau về ký tự hoặc cấu trúc.

Việc giải thích ý nghĩa của sự khác biệt vẫn cần kiến thức chuyên môn và nghiên cứu nguồn.

Cần phân biệt “lỗi” với “khác biệt có chủ ý”

Khi thấy hai văn bản khác nhau, không nên lập tức kết luận:

Một bản chắc chắn bị chép sai.

Có nhiều khả năng khác nhau.

KHÁC BIỆT
│
├── Lỗi sao chép
├── Lỗi in ấn
├── Thay đổi ngôn ngữ
├── Biên tập có chủ ý
├── Bổ sung chú giải
└── Khác biệt từ nguồn trước đó

Đây là lý do nghiên cứu văn bản cần thận trọng.

Một khác biệt chỉ trở nên có ý nghĩa khi được đặt trong:

Bối cảnh.
Lịch sử phiên bản.
Các nguồn liên quan.

Khi số hóa y thư cổ, dị bản cần được ghi nhận như thế nào?

Một nguy cơ của số hóa là vô tình tạo ra cảm giác rằng:

“Đây chính là cuốn sách.”

Nhưng chính xác hơn, cần ghi:

“Đây là bản số hóa của một phiên bản cụ thể.”

Thông tin cơ bản nên cố gắng lưu lại gồm:

BẢN SỐ HÓA
│
├── Tên tác phẩm
├── Phiên bản nguồn
├── Thời gian xuất bản / sao chép nếu biết
├── Nguồn lưu giữ
├── Người biên tập nếu có
└── Thông tin về bản số

Điều này giúp người sử dụng biết rõ họ đang tiếp cận nguồn nào.

Không nên âm thầm “sửa” văn bản cổ

Trong quá trình chuyển văn bản cổ sang dạng hiện đại, người biên tập có thể gặp:

Lỗi chính tả.
Câu khó hiểu.
Chữ bị thiếu.
Ký tự không rõ.

Một cách xử lý nguy hiểm là tự sửa mà không để lại dấu vết.

Ví dụ:

VĂN BẢN GỐC
      ↓
TỰ Ý CHỈNH SỬA
      ↓
VĂN BẢN MỚI

Sau đó, người đọc không biết nội dung nào thuộc nguồn gốc và nội dung nào là sự can thiệp hiện đại.

Một cách tiếp cận minh bạch hơn là phân biệt:

NGUYÊN VĂN
    ≠
PHIÊN ÂM
    ≠
HIỆU ĐÍNH
    ≠
DIỄN GIẢI

Mỗi lớp có thể phục vụ một mục đích khác nhau.

Dị bản và bài toán truy xuất tri thức

Giả sử cùng một nội dung xuất hiện trong ba phiên bản khác nhau.

Nếu hệ thống chỉ lưu một bản, người dùng có thể không biết sự khác biệt tồn tại.

Một cách tổ chức dữ liệu tốt hơn có thể là:

TÁC PHẨM
│
├── Phiên bản A
│     └── Đoạn X
│
├── Phiên bản B
│     └── Đoạn X'
│
└── Phiên bản C
      └── Đoạn X''

Khi đó, hệ thống không cố gắng che giấu sự khác biệt.

Ngược lại, nó cho phép người nghiên cứu:

Xem các phiên bản.
Đối chiếu.
Truy tìm nguồn.

Đây là một hướng quan trọng nếu muốn xây dựng hạ tầng dữ liệu cho tri thức y học cổ.

“Bản gốc” đôi khi không còn tồn tại

Một vấn đề phức tạp trong nghiên cứu văn bản cổ là:

Bản do tác giả trực tiếp tạo ra có thể đã không còn.

Những gì còn lại có thể chỉ là các bản được sao chép hoặc xuất bản sau đó.

Khi đó:

NGUYÊN TÁC?
   ↓
KHÔNG CÒN
   ↓
CÁC BẢN CÒN LẠI
   ↓
ĐỐI CHIẾU VÀ NGHIÊN CỨU

Dấu hỏi ở đây rất quan trọng.

Không phải lúc nào chúng ta cũng có thể truy ngược hoàn toàn về một văn bản nguyên thủy duy nhất.

Trong nhiều trường hợp, điều có thể làm là nghiên cứu các bản hiện còn và lịch sử lưu truyền của chúng.

Dị bản là một phần của lịch sử tri thức

Một tác phẩm không đứng yên sau khi được viết.

Nó có thể tiếp tục:

Được sao chép.
Được chú giải.
Được in lại.
Được sử dụng ở nhiều nơi.
Được diễn giải bởi nhiều thế hệ.

Có thể hình dung hành trình:

TÁC PHẨM
   ↓
LƯU TRUYỀN
   ↓
SAO CHÉP
   ↓
CHÚ GIẢI
   ↓
TÁI BẢN
   ↓
PHIÊN BẢN MỚI

Do đó, nghiên cứu dị bản không chỉ nhằm tìm ra “bản nào đúng”.

Nó còn giúp hiểu:

Một tri thức đã di chuyển và thay đổi như thế nào trong lịch sử.

Kết luận

Sự tồn tại của nhiều dị bản là một đặc điểm cần được quan tâm khi nghiên cứu y thư cổ.

Các khác biệt có thể xuất hiện do:

Sao chép thủ công.
Lỗi văn bản.
Chú giải.
Biên tập.
Xuất bản lại.
Quá trình lưu truyền qua thời gian.

Vì vậy, khi đọc hoặc số hóa một y thư, một câu hỏi quan trọng không chỉ là:

“Nội dung này nói gì?”

Mà còn là:

“Nội dung này đến từ phiên bản nào?”

Thông tin về phiên bản, nguồn gốc và lịch sử văn bản giúp tri thức được sử dụng một cách thận trọng hơn.

Trong bảo tồn y thư, việc số hóa một cuốn sách là quan trọng.

Nhưng việc ghi nhận chúng ta đang số hóa bản nào đôi khi cũng quan trọng không kém.

Lưu ý

Việc xác định dị bản, niên đại và quan hệ giữa các phiên bản y thư cổ là công việc nghiên cứu chuyên môn. Không nên tự động coi một phiên bản phổ biến hoặc xuất bản gần đây là bản nguyên gốc nếu chưa có thông tin đối chiếu về nguồn văn bản.

Từ khóa

dị bản y thư cổ, y thư cổ Việt Nam, phiên bản sách cổ, nghiên cứu văn bản cổ, bảo tồn y thư, số hóa y thư cổ, đối chiếu dị bản, lịch sử văn bản Y học cổ truyền.

Vì sao cùng một y thư cổ có thể tồn tại nhiều dị bản?