Một trong những câu hỏi cơ bản của y học là:

Vì sao con người bị bệnh?

Y học cổ truyền có hệ thống lý luận riêng để giải thích nguyên nhân phát sinh bệnh tật. Thay vì chỉ tập trung vào một tác nhân đơn lẻ, Y học cổ truyền xem xét nhiều yếu tố liên quan đến cơ thể và môi trường sống.

Theo cách phân loại phổ biến, nguyên nhân gây bệnh có thể được chia thành ba nhóm lớn:

Ngoại nhân.
Nội nhân.
Bất nội ngoại nhân.

Có thể hình dung:

NGUYÊN NHÂN GÂY BỆNH
│
├── NGOẠI NHÂN
│
├── NỘI NHÂN
│
└── BẤT NỘI NGOẠI NHÂN

Cách phân loại này phản ánh quan điểm của Y học cổ truyền rằng sức khỏe có thể chịu ảnh hưởng từ cả môi trường bên ngoài, trạng thái bên trong cơ thể và những yếu tố khác trong đời sống.

Ngoại nhân là gì?

“Ngoại nhân” là nhóm nguyên nhân có nguồn gốc từ các yếu tố bên ngoài cơ thể.

Trong Y học cổ truyền, nhóm này thường được mô tả thông qua khái niệm Lục dâm hay Lục khí khi trở thành yếu tố gây bệnh.

Sáu yếu tố thường được nhắc đến gồm:

Phong.
Hàn.
Thử.
Thấp.
Táo.
Hỏa.

LỤC KHÍ
│
├── PHONG
├── HÀN
├── THỬ
├── THẤP
├── TÁO
└── HỎA

Cần lưu ý rằng đây là các khái niệm thuộc hệ thống bệnh nguyên của Y học cổ truyền.

Không nên hiểu chúng đơn giản như:

Gió ngoài trời.
Nhiệt độ lạnh.
Độ ẩm.
Thời tiết nóng.

Mà chúng được sử dụng để mô tả những đặc tính và tác động bệnh lý theo lý luận truyền thống.

Phong trong Y học cổ truyền

“Phong” thường được xếp đầu trong các yếu tố ngoại nhân.

Trong tài liệu cổ truyền, Phong thường được mô tả có những đặc điểm như:

Biến đổi nhanh.
Di chuyển.
Phát bệnh đột ngột.
Biểu hiện không cố định.

Vì vậy, trong lý luận Y học cổ truyền, những biểu hiện có tính chất thay đổi hoặc di chuyển đôi khi được mô tả bằng đặc tính “Phong”.

Tuy nhiên, không nên hiểu:

Có gió → chắc chắn mắc bệnh do Phong.

Hoặc:

Triệu chứng thay đổi vị trí → chắc chắn là Phong.

Các khái niệm bệnh nguyên cần được đặt trong toàn bộ quá trình biện chứng.

Hàn trong Y học cổ truyền

“Hàn” thường được liên hệ với tính lạnh.

Trong lý luận bệnh nguyên, Hàn được sử dụng để mô tả một nhóm đặc điểm bệnh lý theo hệ thống Y học cổ truyền.

Một số mô tả truyền thống thường liên quan đến:

Cảm giác lạnh.
Co rút.
Đau.
Giảm hoạt động.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất Hàn trong Y học cổ truyền với nhiệt độ môi trường thấp.

Một người tiếp xúc với thời tiết lạnh không có nghĩa tự động xuất hiện một “chứng Hàn”.

Thử trong Y học cổ truyền

“Thử” thường được liên hệ với yếu tố nóng của mùa hè.

Khái niệm này xuất hiện trong hệ thống lý luận bệnh nguyên để mô tả ảnh hưởng của điều kiện khí hậu đặc trưng.

Một số đặc điểm truyền thống thường được liên hệ với Thử gồm:

Nóng.
Ra mồ hôi.
Khát nước.
Mệt mỏi.

Tuy nhiên, những biểu hiện này không chỉ xuất hiện trong một tình trạng duy nhất.

Vì vậy, không nên sử dụng một vài triệu chứng để tự xác định nguyên nhân bệnh.

Thấp trong Y học cổ truyền

“Thấp” thường được liên hệ với độ ẩm trong môi trường.

Trong Y học cổ truyền, Thấp còn được sử dụng như một khái niệm để mô tả những đặc điểm bệnh lý nhất định.

Các đặc điểm thường được mô tả gồm:

Nặng nề.
Kéo dài.
Dính nhớp.
Khó thay đổi.

Ví dụ, trong ngôn ngữ Y học cổ truyền có những mô tả liên quan đến cảm giác nặng người hoặc trạng thái kéo dài.

Tuy nhiên, cần phân biệt:

Khái niệm “Thấp” trong Y học cổ truyền không đồng nghĩa hoàn toàn với độ ẩm không khí.

Táo trong Y học cổ truyền

“Táo” thường được liên hệ với tính khô.

Trong lý luận bệnh nguyên, Táo được dùng để mô tả những ảnh hưởng liên quan đến sự khô ráo hoặc thiếu nhuận dưỡng.

Một số biểu hiện thường được mô tả theo lý luận cổ truyền có thể liên quan đến:

Khô.
Rát.
Thiếu dịch.
Khó chịu ở những bộ phận cần được nhuận dưỡng.

Táo thường được đặt trong mối quan hệ với khái niệm Tân dịch.

Hỏa và Nhiệt

Hỏa và Nhiệt là những khái niệm thường gặp trong Y học cổ truyền.

Trong một số tài liệu, các khái niệm này có thể được trình bày với những cách phân biệt khác nhau.

Ở mức khái quát, chúng thường liên quan đến các biểu hiện có tính chất:

Nóng.
Bốc lên.
Kích thích.
Thay đổi nhanh.

Tuy nhiên, việc sử dụng thuật ngữ Hỏa hoặc Nhiệt trong Y học cổ truyền không nên được đồng nhất trực tiếp với nhiệt độ cơ thể đo bằng nhiệt kế.

Nội nhân là gì?

Nếu Ngoại nhân là các yếu tố được mô tả có nguồn gốc từ bên ngoài, Nội nhân thường liên quan đến các yếu tố bên trong.

Trong hệ thống Y học cổ truyền, Nội nhân thường được gắn với sự thay đổi của trạng thái cảm xúc.

Một hệ thống quen thuộc là Thất tình.

Thất tình gồm:

Hỷ.
Nộ.
Ưu.
Tư.
Bi.
Khủng.
Kinh.

THẤT TÌNH
│
├── HỶ
├── NỘ
├── ƯU
├── TƯ
├── BI
├── KHỦNG
└── KINH

Y học cổ truyền không cho rằng mọi cảm xúc đều là nguyên nhân gây bệnh.

Cảm xúc là một phần bình thường của đời sống con người.

Vấn đề được đặt ra khi trạng thái cảm xúc quá mạnh, kéo dài hoặc vượt quá khả năng thích nghi theo cách nhìn của hệ thống lý luận truyền thống.

Hỷ – trạng thái vui mừng

Hỷ liên quan đến trạng thái vui mừng.

Niềm vui là một trạng thái cảm xúc bình thường.

Trong Y học cổ truyền, vấn đề không nằm ở việc con người vui vẻ mà ở trạng thái cảm xúc quá mức hoặc mất cân bằng.

Điều này cho thấy hệ thống lý luận Y học cổ truyền không đơn giản chia cảm xúc thành “tốt” và “xấu”.

Điều được quan tâm là sự điều hòa.

Nộ – trạng thái tức giận

Nộ thường được dùng để chỉ trạng thái tức giận.

Cảm xúc mạnh có thể ảnh hưởng đến hoạt động sinh hoạt và trạng thái cơ thể.

Y học cổ truyền từ sớm đã quan tâm đến mối liên hệ giữa cảm xúc và sức khỏe.

Ngày nay, mối liên hệ giữa trạng thái tâm lý và sức khỏe cũng là một lĩnh vực được nghiên cứu trong nhiều ngành khoa học, dù cách giải thích không hoàn toàn giống hệ thống Y học cổ truyền.

Ưu và Bi

Ưu thường liên quan đến trạng thái lo buồn, trong khi Bi liên quan đến cảm xúc buồn thương.

Các khái niệm này phản ánh sự quan sát của Y học cổ truyền về tác động của trạng thái tinh thần kéo dài đối với sức khỏe tổng thể.

Tuy nhiên, cần tránh tự chẩn đoán các vấn đề tâm lý hoặc bệnh lý tâm thần dựa trên hệ thống Thất tình.

Nếu có những thay đổi nghiêm trọng hoặc kéo dài về sức khỏe tinh thần, cần tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn phù hợp.

Tư – suy nghĩ quá mức

“Tư” thường được hiểu là suy nghĩ hoặc lo nghĩ.

Y học cổ truyền đề cập đến việc suy nghĩ kéo dài, quá mức như một yếu tố có thể ảnh hưởng đến trạng thái cơ thể theo hệ thống lý luận của mình.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa:

Suy nghĩ nhiều chắc chắn gây ra một bệnh cụ thể.

Các vấn đề sức khỏe luôn cần được đánh giá trong bối cảnh cụ thể.

Khủng và Kinh

Khủng thường liên quan đến trạng thái sợ hãi.

Kinh thường liên quan đến trạng thái kinh hoảng hoặc giật mình mạnh.

Các trạng thái cảm xúc này cũng được đưa vào hệ thống Thất tình.

Việc đưa cảm xúc vào lý luận bệnh nguyên cho thấy Y học cổ truyền từ lâu đã nhìn nhận mối quan hệ giữa đời sống tinh thần và sức khỏe.

Bất nội ngoại nhân là gì?

Bên cạnh Ngoại nhân và Nội nhân, Y học cổ truyền còn đề cập đến nhóm nguyên nhân không hoàn toàn thuộc hai nhóm trên.

Nhóm này thường được gọi là Bất nội ngoại nhân.

Có thể hiểu đơn giản:

NGUYÊN NHÂN
│
├── Bên ngoài → NGOẠI NHÂN
│
├── Bên trong → NỘI NHÂN
│
└── Khác → BẤT NỘI NGOẠI NHÂN

Nhóm này có thể bao gồm nhiều yếu tố khác nhau trong đời sống.

Ví dụ:

Ăn uống không phù hợp.
Lao động quá mức.
Nghỉ ngơi không hợp lý.
Chấn thương.
Tai nạn.
Một số yếu tố sinh hoạt khác.

Ăn uống và bệnh tật

Y học cổ truyền từ lâu đã quan tâm đến vai trò của ăn uống.

Một chế độ ăn không phù hợp có thể được xem là yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe.

Các vấn đề thường được đề cập gồm:

Ăn uống không điều độ.
Ăn quá nhiều.
Ăn quá ít.
Thói quen ăn uống không phù hợp.

ĂN UỐNG
   ↓
SINH HOẠT
   ↓
ẢNH HƯỞNG CƠ THỂ

Tuy nhiên, không nên xem mọi vấn đề sức khỏe đều bắt nguồn từ ăn uống.

Đây chỉ là một trong nhiều yếu tố được xem xét.

Lao động và nghỉ ngơi

Y học cổ truyền cũng quan tâm đến sự cân bằng giữa:

Lao động.
Vận động.
Nghỉ ngơi.

Làm việc quá mức hoặc thiếu nghỉ ngơi có thể ảnh hưởng đến sức khỏe.

Ngược lại, thiếu vận động kéo dài cũng có thể ảnh hưởng đến trạng thái cơ thể.

Quan điểm chung là duy trì sự điều độ.

QUÁ MỨC  ←── CÂN BẰNG ──→  THIẾU VẬN ĐỘNG

Khái niệm “điều độ” xuất hiện khá phổ biến trong tư tưởng dưỡng sinh của Y học cổ truyền.

Chấn thương và tai nạn

Các chấn thương do:

Té ngã.
Va chạm.
Tai nạn.
Tác động vật lý.

cũng được xem là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến cơ thể.

Nhóm nguyên nhân này dễ hiểu hơn vì có yếu tố tác động trực tiếp.

Tuy nhiên, cách lý giải hậu quả của chấn thương trong Y học cổ truyền có thể khác với y học hiện đại.

Vì sao Y học cổ truyền chia nguyên nhân bệnh thành nhiều nhóm?

Cách phân loại này phản ánh một quan điểm quan trọng:

Bệnh không nhất thiết chỉ do một nguyên nhân duy nhất.

Một trạng thái bệnh lý có thể liên quan đến nhiều yếu tố:

MÔI TRƯỜNG
     │
CẢM XÚC ────→ SỨC KHỎE ←──── SINH HOẠT
     │
   CƠ ĐỊA

Mô hình trên chỉ mang tính minh họa.

Nó cho thấy tư duy của Y học cổ truyền có xu hướng xem xét nhiều mối quan hệ thay vì chỉ tìm kiếm một nguyên nhân đơn lẻ.

Cần hiểu Lục dâm và Thất tình như thế nào?

Một sai lầm phổ biến là hiểu Lục dâm và Thất tình theo nghĩa tuyệt đối.

Ví dụ:

Trời mưa nên chắc chắn bị Thấp.

Hoặc:

Tức giận nên chắc chắn gây bệnh Can.

Đây là cách diễn giải quá đơn giản.

Các thuật ngữ Y học cổ truyền được sử dụng trong một hệ thống biện chứng.

Một yếu tố chỉ trở thành nội dung cần xem xét khi đặt trong toàn bộ bối cảnh biểu hiện.

Do đó, không nên tự chẩn đoán bằng cách tìm kiếm một triệu chứng rồi gán ngay vào một khái niệm.

Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân bệnh trong Y học cổ truyền

Việc tìm hiểu bệnh nguyên giúp người học hiểu một phần tư duy nền tảng của Y học cổ truyền.

Thay vì chỉ hỏi:

Bệnh này tên gì?

Hệ thống lý luận còn đặt câu hỏi:

Những yếu tố nào có thể liên quan?
Bối cảnh sống ra sao?
Môi trường có ảnh hưởng không?
Trạng thái tinh thần như thế nào?
Chế độ sinh hoạt có phù hợp không?

Đây là cách tiếp cận có tính tổng thể.

Tuy nhiên, tư duy tổng thể không có nghĩa là bỏ qua các phương pháp chẩn đoán khoa học hiện đại.

Trong thực hành chăm sóc sức khỏe ngày nay, các phương pháp đánh giá cần được sử dụng phù hợp với từng tình huống.

Kết luận

Y học cổ truyền thường phân loại nguyên nhân gây bệnh thành ba nhóm lớn: Ngoại nhân, Nội nhân và Bất nội ngoại nhân.

Ngoại nhân bao gồm các yếu tố như Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo và Hỏa. Nội nhân thường được trình bày thông qua hệ thống Thất tình gồm các trạng thái cảm xúc. Bất nội ngoại nhân bao gồm nhiều yếu tố khác trong đời sống như ăn uống, lao động, nghỉ ngơi và chấn thương.

Cách phân loại này phản ánh quan điểm của Y học cổ truyền về mối quan hệ giữa con người với môi trường, trạng thái tinh thần và điều kiện sinh hoạt.

Khi tìm hiểu các khái niệm bệnh nguyên, cần hiểu chúng trong toàn bộ hệ thống lý luận thay vì đơn giản hóa thành các công thức tự chẩn đoán. Đây là nền tảng quan trọng để tiếp tục tìm hiểu về bệnh lý và biện chứng trong Y học cổ truyền.

Từ khóa: nguyên nhân gây bệnh trong Y học cổ truyền, bệnh nguyên YHCT, ngoại nhân, nội nhân, bất nội ngoại nhân, lục dâm, thất tình, phong hàn thử thấp táo hỏa.

Nguyên nhân gây bệnh trong Y học cổ truyền: Ngoại nhân, Nội nhân và Bất nội ngoại nhân