Việt Nam có một nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, nhưng để biến tiềm năng ấy thành giá trị bền vững vẫn là một câu chuyện dài.
Theo thông tin được chia sẻ tại tọa đàm về phát triển dược liệu sạch ngày 4/9/2026, một số cây như sâm đại hành, bình vôi, xạ đen và giảo cổ lam có thể mang lại hiệu quả kinh tế trên 100 triệu đồng mỗi hecta. Ngay cả những cây quen thuộc như tía tô, nếu được tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn, cũng có thể trở thành cây hàng hóa có giá trị kinh tế.
Tuy nhiên, con số về doanh thu chỉ là một phần của câu chuyện.
Việt Nam giàu dược liệu, nhưng chưa chắc đã mạnh về dược liệu
Việt Nam được ghi nhận có hơn 5.100 loài cây thuốc và nấm, bên cạnh nhiều nguồn tài nguyên tự nhiên khác được sử dụng làm thuốc. Đây là một lợi thế đặc biệt của nền y học cổ truyền Việt Nam.
Nhưng nghịch lý là nhu cầu sử dụng dược liệu trong nước vẫn lớn, trong khi nguồn cung nội địa chưa đáp ứng đầy đủ và vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu.
Vấn đề không đơn giản nằm ở việc “trồng thêm nhiều cây thuốc”.
Một vùng trồng có thể sản xuất hàng trăm tấn dược liệu, nhưng nếu không có đầu ra, không có cơ sở chế biến và không có liên kết thị trường, giá trị của dược liệu có thể nhanh chóng biến mất.
Dược liệu không chỉ là vấn đề nông nghiệp
Một cây thuốc muốn thực sự trở thành một sản phẩm có giá trị cần đi qua một chuỗi dài:
Nguồn gen → Giống → Vùng trồng → Quy trình canh tác → Thu hái → Sơ chế → Chế biến → Kiểm nghiệm → Thị trường → Người sử dụng
Nếu một mắt xích trong chuỗi này thiếu dữ liệu hoặc thiếu kiểm soát, chất lượng của toàn bộ hệ thống có thể bị ảnh hưởng.
Ví dụ, cùng một tên dược liệu nhưng:
- Có thể là các loài khác nhau.
- Được trồng ở các vùng địa lý khác nhau.
- Thu hái vào các thời điểm khác nhau.
- Có phương pháp sơ chế khác nhau.
- Có chất lượng hoạt chất khác nhau.
Vì vậy, việc gọi tên một cây thuốc mới chỉ là bước đầu tiên.
Từ “biết cây thuốc” đến “hiểu hệ sinh thái dược liệu”
Y học cổ truyền Việt Nam sở hữu một kho tri thức rất lớn về cây thuốc, vị thuốc và các bài thuốc. Tuy nhiên, tri thức này hiện vẫn còn phân tán trong sách cổ, tài liệu chuyên ngành, kinh nghiệm dân gian và các nguồn dữ liệu khác nhau.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, một câu hỏi quan trọng được đặt ra:
Làm thế nào để kết nối tri thức về dược liệu với dữ liệu về vùng trồng, tên khoa học, bộ phận dùng, tính vị, công năng, thành phần và tiêu chuẩn chất lượng?
Đây không chỉ là vấn đề của ngành nông nghiệp hay y học cổ truyền.
Đó còn là một bài toán về chuẩn hóa tri thức và xây dựng dữ liệu.
Một hệ thống dữ liệu dược liệu tốt có thể giúp kết nối nhiều lớp thông tin:
- Tên Việt Nam
- Tên Hán – Việt
- Tên khoa học
- Họ thực vật
- Bộ phận dùng
- Đặc điểm nhận dạng
- Tính vị – quy kinh
- Công năng
- Chủ trị
- Vùng phân bố
- Vùng trồng
- Mùa thu hái
- Phương pháp chế biến
- Tiêu chuẩn chất lượng
- Nguồn tài liệu tham khảo
Khi các dữ liệu này được kết nối, cây thuốc không còn chỉ là một mục từ trong sách.
Nó trở thành một thực thể tri thức có thể tra cứu, đối chiếu và tiếp tục mở rộng.
Giá trị của dược liệu nằm ở khả năng truy xuất
Trong tương lai, người sử dụng dược liệu có thể không chỉ quan tâm đến câu hỏi:
“Đây là vị thuốc gì?”
Mà còn muốn biết:
- Dược liệu này có nguồn gốc từ đâu?
- Được trồng hay thu hái tự nhiên?
- Có đúng loài không?
- Bộ phận nào được sử dụng?
- Được sơ chế như thế nào?
- Có tiêu chuẩn kiểm nghiệm không?
- Thông tin về công dụng dựa trên nguồn tài liệu nào?
Đây chính là lý do việc xây dựng một hệ thống tri thức mở về dược liệu trở nên cần thiết.
Dược liệu Việt cần một “bản đồ tri thức”
Phát triển dược liệu bền vững không nên chỉ bắt đầu từ việc mở rộng diện tích trồng.
Trước hết, cần hiểu rõ chúng ta đang có gì.
Cần một hệ thống có khả năng kết nối:
Cây thuốc ↔ Vị thuốc ↔ Bài thuốc ↔ Bệnh chứng ↔ Vùng địa lý ↔ Tài liệu y học
Đó có thể được xem như một bản đồ tri thức của y dược cổ truyền Việt Nam.
Việc số hóa và chuẩn hóa dữ liệu không thay thế những người làm chuyên môn. Ngược lại, dữ liệu có cấu trúc có thể giúp tri thức chuyên môn được lưu giữ tốt hơn, dễ tra cứu hơn và có khả năng kết nối với các nghiên cứu hiện đại.
Kết luận
Việc một số cây dược liệu có thể mang lại thu nhập trên 100 triệu đồng mỗi hecta là một tín hiệu tích cực.
Nhưng giá trị bền vững của dược liệu không nằm đơn thuần ở năng suất hay diện tích trồng.
Một nền dược liệu mạnh cần đồng thời có:
- Nguồn gen được bảo tồn.
- Vùng trồng được quy hoạch.
- Chất lượng được kiểm soát.
- Chuỗi cung ứng minh bạch.
- Thị trường ổn định.
- Và quan trọng không kém: tri thức được chuẩn hóa và kết nối.
Việt Nam không thiếu cây thuốc.
Điều cần xây dựng là một hệ sinh thái để những cây thuốc ấy có thể được nhận diện đúng, hiểu đúng, sử dụng đúng và phát triển bền vững.
Nguồn cảm hứng và thông tin sự kiện: Báo Thanh Niên, bài viết “Nhiều cây dược liệu cho thu trên 100 triệu đồng/ha”, đăng ngày 04/09/2026.