Khi nói đến bảo tồn di sản, chúng ta thường nghĩ đến những thứ có thể nhìn thấy và cầm nắm:

Một cuốn sách cổ.
Một bộ dụng cụ y học.
Một sắc phong.
Một bản chép tay.
Một hiện vật trong bảo tàng.

Nhưng trong lĩnh vực Y học cổ truyền, có một phần di sản quan trọng không tồn tại hoàn toàn dưới dạng vật thể.

Đó có thể là:

Kiến thức về dược liệu.
Kinh nghiệm nhận biết cây thuốc.
Phương pháp thực hành.
Cách truyền dạy nghề.
Hệ thống thuật ngữ.
Tri thức được lưu truyền trong cộng đồng.

Những tri thức này có thể được ghi lại trong sách, nhưng tri thức không hoàn toàn đồng nhất với cuốn sách chứa nó.

Đây là điểm quan trọng để phân biệt giữa:

Di sản vật thể

và

Di sản tri thức.

Một cuốn sách và tri thức trong cuốn sách không phải là một

Hãy hình dung một y thư cổ.

Chúng ta có thể nhìn thấy:

CUỐN SÁCH
│
├── Giấy
├── Mực
├── Hình thức
├── Bìa
└── Dấu vết thời gian

Đây là những đặc điểm vật chất của tư liệu.

Nhưng bên trong cuốn sách còn có:

NỘI DUNG TRI THỨC
│
├── Khái niệm
├── Thuật ngữ
├── Kinh nghiệm
├── Phương pháp
└── Cách tổ chức tri thức

Hai lớp này liên quan chặt chẽ với nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Một cuốn sách có thể bị hư hại, nhưng nếu nội dung đã được sao chép, một phần tri thức vẫn có thể tiếp tục tồn tại.

Ngược lại, một cuốn sách còn nguyên vẹn nhưng không ai có thể đọc hoặc hiểu nội dung thì khả năng tiếp cận tri thức bên trong sẽ bị hạn chế.

Di sản vật thể là gì trong bối cảnh y học?

Theo cách hiểu đơn giản, di sản vật thể là những tư liệu hoặc hiện vật có hình dạng vật chất.

Trong lĩnh vực Y học cổ truyền, có thể bao gồm:

Bản sách cổ.
Bản chép tay.
Dụng cụ liên quan đến thực hành y học.
Hiện vật lưu niệm của danh y.
Tư liệu lưu trữ.

Đặc điểm chung là chúng tồn tại dưới dạng vật chất.

Có thể mô tả:

DI SẢN VẬT THỂ
        ↓
CÓ HÌNH THỨC VẬT CHẤT
        ↓
CẦN BẢO QUẢN HIỆN VẬT

Việc bảo tồn thường quan tâm đến các vấn đề như:

Điều kiện lưu trữ.
Nhiệt độ.
Độ ẩm.
Tình trạng hư hại.
Khả năng phục chế.

Di sản tri thức là gì?

Di sản tri thức có thể hiểu theo nghĩa rộng là những hiểu biết, kinh nghiệm, kỹ năng và hệ thống nhận thức được tích lũy và truyền lại.

Trong Y học cổ truyền, điều này có thể bao gồm:

DI SẢN TRI THỨC
│
├── Kiến thức
├── Kỹ năng
├── Kinh nghiệm
├── Thuật ngữ
├── Phương pháp
└── Cách truyền dạy

Điểm đặc biệt là nhiều loại tri thức không tồn tại độc lập như một hiện vật.

Chúng thường gắn với:

Con người.
Cộng đồng.
Hoạt động thực hành.
Quá trình truyền dạy.

Vì vậy, nếu người nắm giữ tri thức không truyền lại, một phần di sản có thể biến mất ngay cả khi không có hiện vật nào bị phá hủy.

Hai loại di sản thường gắn với nhau

Việc phân biệt không có nghĩa tách chúng thành hai thế giới hoàn toàn riêng biệt.

Trong thực tế:

HIỆN VẬT
   │
   │ lưu giữ một phần
   ↓
TRI THỨC
   │
   │ được thực hành bởi
   ↓
CON NGƯỜI

Một y thư là vật thể, nhưng đồng thời lưu giữ tri thức.

Một người thầy có thể truyền dạy kỹ năng, nhưng quá trình đó có thể được ghi chép thành văn bản.

Do đó, bảo tồn Y học cổ truyền thường cần quan tâm đến cả hai chiều.

Vì sao chỉ bảo quản hiện vật là chưa đủ?

Giả sử một thư viện bảo quản tốt hàng nghìn cuốn sách.

Đó là một công việc rất quan trọng.

Nhưng nếu:

Không lập danh mục.
Không mô tả nội dung.
Không hỗ trợ tra cứu.
Không nghiên cứu văn bản.
Không giúp thế hệ sau tiếp cận.

thì một phần giá trị tri thức vẫn chưa được khai thác.

Có thể hình dung:

BẢO QUẢN
    ↓
GIỮ ĐƯỢC HIỆN VẬT

Trong khi mục tiêu rộng hơn là:

BẢO QUẢN
    ↓
SỐ HÓA
    ↓
LẬP DANH MỤC
    ↓
NGHIÊN CỨU
    ↓
TIẾP CẬN TRI THỨC

Bảo quản vật thể là nền tảng, nhưng để tri thức tiếp tục sống, cần thêm các hoạt động khác.

Ngược lại, chỉ lưu nội dung số cũng chưa đủ

Một suy nghĩ khác là:

“Chỉ cần quét toàn bộ sách thành PDF là đã bảo tồn.”

Điều này cũng chưa hoàn toàn chính xác.

Bản gốc có thể mang giá trị riêng:

Kiểu chữ.
Chất liệu giấy.
Dấu tích chỉnh sửa.
Ghi chú bên lề.
Dấu triện.
Thông tin về nguồn gốc.

Những yếu tố này đôi khi quan trọng đối với nghiên cứu văn bản.

Vì vậy:

Bản số giúp mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng không làm mất giá trị của bản gốc.

Hai hình thức có thể bổ sung cho nhau.

Tri thức có thể tồn tại ngoài văn bản

Đây là một đặc điểm quan trọng của Y học cổ truyền.

Một người có kinh nghiệm nhận biết dược liệu ngoài thực địa có thể sở hữu những kiến thức khó thể hiện hoàn toàn bằng vài dòng văn bản.

Ví dụ, tri thức có thể liên quan đến:

Quan sát trực tiếp.
Kinh nghiệm phân biệt.
Điều kiện môi trường.
Cách thực hành.

Có thể hình dung:

SÁCH
 ↓
GHI LẠI MỘT PHẦN

THỰC HÀNH
 ↓
TÍCH LŨY THÊM KINH NGHIỆM

Điều này không có nghĩa mọi kinh nghiệm truyền miệng đều có giá trị như nhau hoặc đều đã được kiểm chứng.

Nhưng xét dưới góc độ bảo tồn tri thức, việc ghi nhận và nghiên cứu chúng có thể giúp tránh sự biến mất hoàn toàn của những thông tin có giá trị tư liệu.

Thách thức lớn nhất: tri thức gắn với con người

Một hiện vật có thể được đặt trong kho bảo quản.

Nhưng một kỹ năng không thể đơn giản đặt vào tủ kính.

Tri thức thực hành thường có cấu trúc:

NGƯỜI BIẾT
   ↓
THỰC HÀNH
   ↓
KINH NGHIỆM
   ↓
TRUYỀN DẠY
   ↓
NGƯỜI KẾ THỪA

Nếu chuỗi này bị gián đoạn, tri thức có thể mất dần.

Đây là lý do việc bảo tồn tri thức cần quan tâm đến quá trình truyền thừa, chứ không chỉ tập trung vào vật liệu lưu trữ.

Có thể bảo tồn tri thức bằng cách nào?

Không có một phương pháp duy nhất.

Tùy loại tri thức, có thể sử dụng nhiều cách khác nhau:

Văn bản hóa

Ghi lại nội dung bằng tài liệu.

Ghi âm và ghi hình

Lưu giữ lời kể hoặc quá trình thực hành.

Lập danh mục

Tổ chức thông tin để dễ tìm kiếm.

Số hóa tư liệu

Tạo bản sao số nhằm hỗ trợ bảo quản và tiếp cận.

Ghi nhận nguồn gốc

Lưu lại thông tin về người cung cấp hoặc nguồn tư liệu.

Nghiên cứu và đối chiếu

Đặt tri thức trong bối cảnh và kiểm tra các nguồn liên quan.

Có thể hình dung:

TRI THỨC
   ↓
GHI NHẬN
   ↓
LƯU TRỮ
   ↓
TỔ CHỨC
   ↓
ĐỐI CHIẾU
   ↓
TIẾP CẬN

Bảo tồn không đồng nghĩa với khẳng định

Đây là nguyên tắc cần đặc biệt lưu ý.

Giả sử một cộng đồng lưu truyền một kinh nghiệm liên quan đến sức khỏe.

Việc ghi nhận kinh nghiệm đó có thể có giá trị:

Lịch sử.
Văn hóa.
Dân tộc học.
Tri thức bản địa.

Nhưng:

ĐƯỢC GHI NHẬN
      ≠
ĐÃ ĐƯỢC XÁC MINH HIỆU QUẢ

Hai vấn đề cần được phân biệt rõ.

Nếu không, hoạt động bảo tồn có thể vô tình bị hiểu thành sự xác nhận hoặc quảng bá cho mọi nội dung được lưu giữ.

Một hệ thống tri thức có trách nhiệm cần cho phép lưu giữ thông tin, đồng thời minh bạch về mức độ bằng chứng và nguồn gốc.

Công nghệ có thể hỗ trợ bảo tồn tri thức như thế nào?

Công nghệ giúp mở ra những khả năng mới.

Ví dụ:

TƯ LIỆU
   ↓
SỐ HÓA
   ↓
DỮ LIỆU
   ↓
TÌM KIẾM
   ↓
LIÊN KẾT
   ↓
TRA CỨU

Một tài liệu trước đây chỉ có thể được tiếp cận tại một địa điểm có thể trở nên dễ tìm hơn.

Các thuật ngữ có thể được lập chỉ mục.

Nhiều nguồn có thể được liên kết để phục vụ nghiên cứu.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ.

Một hệ thống số vẫn cần trả lời những câu hỏi cơ bản:

Dữ liệu đến từ đâu?
Ai tạo ra bản ghi?
Đây là nguyên bản hay bản sao?
Nội dung đã được kiểm tra đến mức nào?

Không có dữ liệu về nguồn gốc, một kho dữ liệu lớn vẫn có thể khó sử dụng cho nghiên cứu.

Di sản tri thức cần được nhìn như một quá trình sống

Một cuốn sách nằm trong kho có thể được bảo tồn trong trạng thái vật lý.

Nhưng tri thức thường có tính vận động.

Nó được:

Đọc.
Diễn giải.
Truyền dạy.
Đối chiếu.
Nghiên cứu.

Có thể hình dung:

QUÁ KHỨ
   ↓
LƯU GIỮ
   ↓
TIẾP CẬN
   ↓
NGHIÊN CỨU
   ↓
THẾ HỆ MỚI

Bảo tồn không chỉ là “đóng băng” tri thức trong quá khứ.

Một mục tiêu quan trọng khác là giúp các thế hệ sau có khả năng tiếp cận nguồn tư liệu một cách có trách nhiệm.

Y học cổ truyền và bài toán bảo tồn kép

Đối với Y học cổ truyền, có thể nói công tác bảo tồn thường đối diện với hai nhiệm vụ song song:

Bảo tồn tư liệu

Giữ gìn:

Sách.
Bản chép.
Hiện vật.
Tài liệu lịch sử.

Bảo tồn tri thức

Ghi nhận và tổ chức:

Thuật ngữ.
Kinh nghiệm.
Kỹ năng.
Mối liên hệ giữa các nguồn.

Có thể tóm tắt:

BẢO TỒN YHCT
│
├── DI SẢN VẬT THỂ
│
└── DI SẢN TRI THỨC

Hai nhiệm vụ này cần được thực hiện song song.

Kết luận

Di sản vật thể và di sản tri thức đều có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn Y học cổ truyền.

Một cuốn y thư có thể được bảo quản như một hiện vật, nhưng giá trị của nó còn nằm trong những tri thức mà văn bản lưu giữ.

Ngược lại, nhiều tri thức thực hành có thể tồn tại ngoài sách vở và gắn với con người, cộng đồng và quá trình truyền dạy.

Vì vậy, bảo tồn Y học cổ truyền không chỉ là giữ lại:

Những gì chúng ta có thể cầm trên tay.

Mà còn là tìm cách ghi nhận và gìn giữ:

Những gì con người biết, thực hành và truyền lại qua nhiều thế hệ.

Trong thời đại số, cơ hội để thực hiện hai nhiệm vụ này đang ngày càng mở rộng. Nhưng để bảo tồn có trách nhiệm, điều quan trọng vẫn là giữ được nguồn gốc, bối cảnh và sự phân biệt rõ ràng giữa tri thức được ghi nhận với những kết luận đã được xác minh.

Lưu ý

Việc bảo tồn hoặc ghi nhận một tri thức truyền thống không đồng nghĩa với việc xác nhận hiệu quả hoặc khuyến nghị áp dụng tri thức đó trong điều trị. Các nội dung liên quan đến sức khỏe cần được đánh giá dựa trên nguồn tư liệu và bằng chứng phù hợp.

Từ khóa

di sản tri thức Y học cổ truyền, di sản vật thể, bảo tồn tri thức YHCT, y thư và di sản, số hóa di sản y học, tri thức truyền thống Việt Nam, bảo tồn Y học cổ truyền, di sản y học.

Di sản tri thức Y học cổ truyền khác gì với di sản vật thể?

Một cuốn sách và tri thức trong cuốn sách không phải là một

Di sản vật thể là gì trong bối cảnh y học?

Di sản tri thức là gì?

Hai loại di sản thường gắn với nhau

Vì sao chỉ bảo quản hiện vật là chưa đủ?

Ngược lại, chỉ lưu nội dung số cũng chưa đủ

Tri thức có thể tồn tại ngoài văn bản

Thách thức lớn nhất: tri thức gắn với con người

Có thể bảo tồn tri thức bằng cách nào?

Văn bản hóa

Ghi âm và ghi hình

Lập danh mục

Số hóa tư liệu

Ghi nhận nguồn gốc

Nghiên cứu và đối chiếu

Bảo tồn không đồng nghĩa với khẳng định

Công nghệ có thể hỗ trợ bảo tồn tri thức như thế nào?

Di sản tri thức cần được nhìn như một quá trình sống

Y học cổ truyền và bài toán bảo tồn kép

Bảo tồn tư liệu

Bảo tồn tri thức

Kết luận

Lưu ý

Từ khóa

Để lại một bình luậnHủy bình luận