Châm cứu là một trong những phương pháp điều trị đặc trưng và được biết đến rộng rãi nhất của Y học cổ truyền.

Khi nhắc đến Châm cứu, nhiều người thường nghĩ đơn giản đến việc dùng kim châm vào cơ thể. Tuy nhiên, xét theo nghĩa truyền thống, Châm cứu gồm hai phương pháp khác nhau:

Châm;
Cứu.

Cả hai đều dựa trên hệ thống lý luận của Y học cổ truyền, đặc biệt liên quan đến:

Kinh lạc;
Huyệt đạo;
Khí huyết;
Tạng phủ;
Biện chứng luận trị.

Có thể khái quát:

Y HỌC CỔ TRUYỀN
        │
        ▼
    KINH LẠC
        │
        ▼
    HUYỆT ĐẠO
        │
   ┌────┴────┐
   ▼         ▼
 CHÂM       CỨU

Châm cứu nghĩa là gì?

Thuật ngữ Châm cứu gồm hai thành phần.

Châm

Châm là phương pháp sử dụng kim chuyên dụng tác động vào các vị trí Huyệt trên cơ thể.

Kim Châm cứu thường rất mảnh và được sử dụng theo kỹ thuật chuyên môn.

Cứu

Cứu là phương pháp sử dụng nhiệt tác động lên Huyệt.

Trong YHCT truyền thống, một vật liệu thường được sử dụng là:

Ngải cứu.

Ngải được chế biến và sử dụng để tạo nhiệt tác động lên các vị trí Huyệt theo những kỹ thuật khác nhau.

Do đó:

Châm cứu không chỉ có nghĩa là dùng kim.

Châm cứu dựa trên cơ sở nào?

Theo lý luận YHCT, Châm cứu dựa trên mối quan hệ giữa:

Kinh lạc;
Huyệt vị;
Khí huyết;
Tạng phủ.

Quá trình tư duy điều trị có thể được mô tả khái quát:

TRIỆU CHỨNG
     │
     ▼
KHÁM VÀ BIỆN CHỨNG
     │
     ▼
XÁC ĐỊNH BỆNH CƠ
     │
     ▼
LỰA CHỌN KINH LẠC
     │
     ▼
LỰA CHỌN HUYỆT
     │
     ▼
CHÂM / CỨU

Điều này cho thấy việc lựa chọn Huyệt trong Châm cứu không nên chỉ dựa trên nguyên tắc:

“Đau ở đâu châm ở đó”.

Mục đích của Châm cứu theo YHCT

Theo lý luận YHCT, Châm cứu được sử dụng nhằm điều hòa hoạt động của cơ thể thông qua tác động vào hệ thống Kinh lạc và Huyệt vị.

Một số nguyên tắc thường được nhắc đến gồm:

Điều hòa Khí huyết;
Thông Kinh lạc;
Điều hòa Âm Dương;
Phối hợp với Biện chứng luận trị.

Trong các tài liệu YHCT thường có cách diễn đạt:

Thông kinh hoạt lạc.

Đây là thuật ngữ thuộc hệ thống lý luận Y học cổ truyền.

Châm là gì?

Châm là phương pháp sử dụng kim để tác động vào Huyệt.

Tuy nhiên, kỹ thuật Châm không chỉ đơn giản là đưa kim vào cơ thể.

Người thực hiện cần xem xét:

Vị trí Huyệt;
Góc châm;
Hướng châm;
Độ sâu;
Phản ứng của người bệnh;
Vùng giải phẫu liên quan.

Vì vậy, Châm cứu là một kỹ thuật chuyên môn, không nên tự thực hiện khi chưa được đào tạo.

Đắc khí là gì?

Trong thực hành Châm cứu, một khái niệm thường được nhắc đến là:

Đắc khí.

Đắc khí mô tả cảm giác có thể xuất hiện khi thực hiện Châm.

Người bệnh có thể cảm nhận:

Căng;
Nặng;
Tê;
Cảm giác lan truyền.

Tuy nhiên, cảm giác của mỗi người có thể khác nhau.

Đắc khí là khái niệm thuộc kỹ thuật và lý luận Châm cứu truyền thống, không nên đơn giản hiểu rằng:

Càng đau càng tốt.

Cảm giác đau mạnh không phải là mục tiêu của Châm cứu.

Cứu là gì?

Cứu là phương pháp sử dụng nhiệt để tác động lên Huyệt.

Trong YHCT truyền thống, ngải cứu được sử dụng phổ biến.

Có nhiều hình thức Cứu khác nhau tùy theo phương pháp và kỹ thuật.

Có thể hình dung:

NGẢI CỨU
    │
    ▼
  NHIỆT
    │
    ▼
  HUYỆT
    │
    ▼
TÁC ĐỘNG ĐIỀU TRỊ

Trong thực hành hiện đại, việc sử dụng nhiệt cần được kiểm soát để tránh nguy cơ:

Bỏng;
Tổn thương da;
Tai nạn do cháy.

Châm cứu và Huyệt đạo

Huyệt đạo là một phần quan trọng trong hệ thống Châm cứu.

Theo lý luận YHCT:

Huyệt là nơi có thể tác động từ bên ngoài để ảnh hưởng đến hoạt động của Kinh lạc.

Tuy nhiên, lựa chọn Huyệt cần dựa trên nguyên tắc điều trị.

Một phương huyệt có thể bao gồm:

Huyệt chính;
Huyệt phối hợp;
Huyệt tại chỗ;
Huyệt xa.

BỆNH CHỨNG
     │
     ▼
BIỆN CHỨNG
     │
     ▼
LẬP PHÁP ĐIỀU TRỊ
     │
     ▼
CHỌN HUYỆT
     │
     ▼
PHƯƠNG HUYỆT

Châm cứu có phải chỉ điều trị đau?

Không.

Đây là một hiểu lầm phổ biến.

Châm cứu thường được nhiều người biết đến trong các vấn đề liên quan đến:

Đau;
Cơ xương khớp;
Phục hồi chức năng.

Tuy nhiên, trong hệ thống YHCT, phạm vi ứng dụng lý thuyết của Châm cứu rộng hơn.

Dù vậy, cần phân biệt rõ:

Phạm vi ứng dụng theo lý luận YHCT không đồng nghĩa với mức độ hiệu quả đã được khoa học hiện đại xác nhận cho tất cả các bệnh.

Mức độ bằng chứng về hiệu quả có thể khác nhau tùy theo từng tình trạng bệnh cụ thể.

Châm cứu trong Y học hiện đại

Ngày nay, Châm cứu cũng là đối tượng nghiên cứu của y học hiện đại.

Một số hướng nghiên cứu tập trung vào:

Cơ chế giảm đau;
Hệ thần kinh;
Điều hòa thần kinh tự chủ;
Các chất dẫn truyền thần kinh;
Phản ứng sinh lý khi kích thích Huyệt.

Tuy nhiên, cơ chế của Châm cứu vẫn chưa được giải thích hoàn toàn bằng một mô hình duy nhất.

Một số lĩnh vực có nghiên cứu về Châm cứu

Các nghiên cứu hiện đại thường tập trung vào những nhóm vấn đề như:

Đau mạn tính;
Đau cơ xương khớp;
Một số tình trạng buồn nôn;
Phục hồi chức năng;
Một số triệu chứng chức năng.

Tuy nhiên, hiệu quả cần được đánh giá riêng theo:

Bệnh cụ thể;
Phương pháp Châm cứu;
Thiết kế nghiên cứu;
Nhóm bệnh nhân;
Tiêu chí đánh giá.

Không nên suy luận:

“Châm cứu có nghiên cứu về giảm đau”

thành:

“Châm cứu chữa được mọi bệnh”.

Đây là hai nhận định hoàn toàn khác nhau.

Châm cứu và cơ chế thần kinh

Một trong những hướng nghiên cứu quan trọng hiện nay là tìm hiểu tác động của Châm cứu lên hệ thần kinh.

Một số giả thuyết nghiên cứu liên quan đến:

KÍCH THÍCH NGOẠI VI
        │
        ▼
HỆ THẦN KINH
        │
        ▼
ĐIỀU BIẾN TÍN HIỆU
        │
        ▼
PHẢN ỨNG SINH LÝ

Tuy nhiên, sơ đồ trên chỉ mô tả một hướng tiếp cận nghiên cứu hiện đại.

Nó không thể được sử dụng để khẳng định rằng:

Kinh lạc = hệ thần kinh.

Đây là hai hệ thống khái niệm khác nhau.

Châm cứu có nguy hiểm không?

Châm cứu là thủ thuật xâm lấn.

Khi được thực hiện đúng kỹ thuật bởi người có chuyên môn, nguy cơ có thể được kiểm soát.

Tuy nhiên, thực hiện sai có thể gây ra các biến chứng.

Ví dụ:

Chảy máu;
Bầm tím;
Nhiễm trùng;
Tổn thương mô;
Tổn thương các cấu trúc bên dưới.

Một số biến chứng nghiêm trọng hiếm gặp có thể xảy ra nếu kỹ thuật thực hiện không phù hợp.

Vì vậy:

Không nên tự châm cứu tại nhà bằng kim khi chưa được đào tạo chuyên môn.

Những ai cần thận trọng với Châm cứu?

Việc Châm cứu cần được đánh giá tùy từng trường hợp.

Một số tình trạng có thể cần thận trọng bao gồm:

Rối loạn đông máu;
Đang sử dụng thuốc ảnh hưởng đến đông máu;
Một số bệnh lý đặc biệt;
Vùng da bị tổn thương hoặc nhiễm trùng.

Việc có nên thực hiện Châm cứu hay không cần được đánh giá bởi người hành nghề có chuyên môn.

Những hiểu lầm phổ biến về Châm cứu

Hiểu lầm 1: Châm cứu chỉ là châm kim

Không hoàn toàn.

Châm cứu bao gồm:

Châm;
Cứu.

Đây là hai phương pháp có kỹ thuật khác nhau.

Hiểu lầm 2: Càng nhiều kim càng tốt

Không có nguyên tắc chung như vậy.

Số lượng Huyệt cần được lựa chọn tùy theo phương pháp điều trị.

Hiểu lầm 3: Càng đau càng hiệu quả

Không đúng.

Đau nhiều không phải là tiêu chí đánh giá hiệu quả của Châm cứu.

Hiểu lầm 4: Có thể tự mua kim và châm theo video

Không nên.

Việc châm sai vị trí hoặc sai độ sâu có thể gây tổn thương.

Hiểu lầm 5: Châm cứu có thể thay thế mọi phương pháp điều trị khác

Không chính xác.

Trong thực hành y học hiện đại, việc lựa chọn phương pháp điều trị cần dựa trên:

Chẩn đoán;
Tình trạng bệnh;
Bằng chứng khoa học;
Chỉ định chuyên môn.

Châm cứu có thể là một phương pháp trong hệ thống chăm sóc sức khỏe phù hợp ở một số tình huống, nhưng không nên mặc định thay thế mọi phương pháp điều trị khác.

Châm cứu và Biện chứng luận trị

Một đặc điểm quan trọng của Châm cứu trong YHCT là:

Cùng một triệu chứng có thể có phương pháp lựa chọn Huyệt khác nhau.

Điều này liên quan đến nguyên tắc:

Biện chứng luận trị.

Ví dụ, một triệu chứng đau có thể được phân tích theo nhiều yếu tố:

Vị trí;
Thời gian;
Tính chất;
Tình trạng Hàn hoặc Nhiệt;
Tình trạng Hư hoặc Thực;
Kinh lạc liên quan.

Sau đó mới xây dựng phương pháp điều trị và lựa chọn Huyệt.

Châm cứu trong hệ thống YHCT

Có thể đặt Châm cứu trong hệ thống kiến thức như sau:

ÂM DƯƠNG – NGŨ HÀNH
          │
          ▼
       TẠNG PHỦ
          │
          ▼
       KINH LẠC
          │
          ▼
       HUYỆT ĐẠO
          │
          ▼
    BIỆN CHỨNG LUẬN TRỊ
          │
          ▼
       CHÂM CỨU

Điều này cho thấy Châm cứu không phải là một kỹ thuật tồn tại độc lập mà được xây dựng trên nền tảng lý luận của YHCT.

Tóm tắt về Châm cứu

Nội dung	Khái quát
Châm cứu là gì?	Phương pháp điều trị của YHCT
Châm	Dùng kim tác động vào Huyệt
Cứu	Dùng nhiệt tác động vào Huyệt
Cơ sở lý luận	Kinh lạc và Huyệt đạo
Nguyên tắc	Biện chứng luận trị
Nghiên cứu hiện đại	Đang nghiên cứu nhiều cơ chế khác nhau
An toàn	Cần người có chuyên môn thực hiện
Lưu ý	Không tự châm bằng kim tại nhà

Kết luận

Châm cứu là một phương pháp quan trọng trong Y học cổ truyền, dựa trên hệ thống lý luận về:

Kinh lạc;
Huyệt đạo;
Khí huyết;
Tạng phủ;
Biện chứng luận trị.

Châm cứu gồm hai thành phần:

Châm – sử dụng kim.
Cứu – sử dụng nhiệt.

Trong nghiên cứu hiện đại, Châm cứu đang được tiếp cận từ nhiều góc độ như thần kinh học, sinh lý học và nghiên cứu lâm sàng.

Tuy nhiên, cần tránh hai thái cực:

Không nên thần bí hóa Châm cứu như một phương pháp chữa mọi bệnh.

Và cũng cần:

Đánh giá từng ứng dụng cụ thể dựa trên bằng chứng khoa học và chỉ định chuyên môn.

BÀI VIẾT LIÊN QUAN

Kinh lạc trong Y học cổ truyền là gì?
Huyệt đạo trong Y học cổ truyền là gì?
Thập nhị Kinh mạch trong Y học cổ truyền
Kỳ Kinh Bát Mạch là gì?
Bấm huyệt trong Y học cổ truyền
Ngũ Du huyệt là gì?
Biện chứng luận trị trong Y học cổ truyền
Các phương pháp điều trị không dùng thuốc trong YHCT

Lưu ý: Bài viết nhằm giới thiệu kiến thức cơ bản về Châm cứu trong Y học cổ truyền. Châm cứu là thủ thuật chuyên môn, cần được thực hiện bởi người được đào tạo và có đủ điều kiện hành nghề theo quy định hiện hành. Không nên tự châm cứu hoặc sử dụng Châm cứu để trì hoãn việc chẩn đoán và điều trị các tình trạng cấp cứu.

Châm cứu trong Y học cổ truyền là gì?