Khi tìm hiểu Y học cổ truyền, người học thường gặp những tên gọi:
- Can;
- Tâm;
- Tỳ;
- Phế;
- Thận.
Năm cơ quan này được gọi chung là:
Ngũ tạng.
Ngũ tạng là một bộ phận quan trọng trong học thuyết Tạng tượng của Y học cổ truyền.
Tuy nhiên, cần lưu ý ngay từ đầu:
Can, Tâm, Tỳ, Phế, Thận trong Y học cổ truyền không hoàn toàn tương đương với gan, tim, lá lách, phổi và thận trong giải phẫu học hiện đại.
Đây là điểm rất quan trọng để tránh hiểu sai hệ thống lý luận YHCT.
Ngũ tạng gồm những gì?
Ngũ tạng bao gồm:
- Can;
- Tâm;
- Tỳ;
- Phế;
- Thận.
Có thể minh họa:
NGŨ TẠNG
│
┌───────┬─────┼─────┬───────┐
│ │ │ │ │
CAN TÂM TỲ PHẾ THẬN
Trong hệ thống YHCT, mỗi Tạng có những chức năng và mối liên hệ riêng.
Ngũ tạng cũng thường được liên hệ với:
- Ngũ hành;
- Ngũ chí;
- Ngũ sắc;
- Ngũ vị;
- Ngũ quan;
- Ngũ thể.
Ngũ tạng và Ngũ hành
Một hệ thống liên hệ thường gặp trong YHCT là:
| Ngũ hành | Ngũ tạng |
|---|---|
| Mộc | Can |
| Hỏa | Tâm |
| Thổ | Tỳ |
| Kim | Phế |
| Thủy | Thận |
Có thể biểu diễn:
MỘC ───► CAN
HỎA ───► TÂM
THỔ ───► TỲ
KIM ───► PHẾ
THỦY ───► THẬNMối liên hệ này là một phần của hệ thống lý luận Ngũ hành trong YHCT.
Can trong Y học cổ truyền
Can là một trong Ngũ tạng.
Theo lý luận YHCT, Can thường được nhắc đến với một số chức năng như:
- Chủ sơ tiết;
- Chủ tàng huyết;
- Có mối liên hệ với cân;
- Khai khiếu ra mắt.
Can cũng thường được liên hệ với:
- Ngũ hành: Mộc;
- Ngũ chí: Nộ;
- Ngũ sắc: Xanh;
- Ngũ vị: Chua.
Có thể tóm tắt:
CAN
│
├── Chủ sơ tiết
├── Chủ tàng huyết
├── Liên hệ với cân
└── Khai khiếu ra mắtTuy nhiên, “Can” trong YHCT là một khái niệm chức năng trong hệ thống Tạng tượng.
Không nên đồng nhất hoàn toàn:
Can trong YHCT = gan trong giải phẫu học hiện đại.
Tâm trong Y học cổ truyền
Tâm thường được xem là một Tạng có vai trò quan trọng trong hệ thống YHCT.
Một số chức năng thường được đề cập gồm:
- Chủ huyết mạch;
- Tàng thần.
Tâm thường được liên hệ với:
- Ngũ hành: Hỏa;
- Ngũ chí: Hỷ;
- Ngũ sắc: Đỏ;
- Ngũ vị: Đắng.
Có thể khái quát:
TÂM
│
├── Chủ huyết mạch
├── Tàng thần
└── Liên hệ với trạng thái tinh thầnKhái niệm “Tâm chủ thần minh” là một nội dung quan trọng trong lý luận YHCT.
Tuy nhiên, không nên trực tiếp xem Tâm trong YHCT tương đương với chức năng của tim hoặc não theo y học hiện đại.
Tỳ trong Y học cổ truyền
Tỳ là một khái niệm dễ gây nhầm lẫn khi đối chiếu với y học hiện đại.
Trong YHCT, Tỳ thường được liên hệ với:
- Vận hóa;
- Thống nhiếp huyết;
- Chủ cơ nhục;
- Khai khiếu ra miệng.
Tỳ thường được liên hệ với:
- Ngũ hành: Thổ;
- Ngũ chí: Tư;
- Ngũ sắc: Vàng;
- Ngũ vị: Ngọt.
Có thể minh họa:
TỲ
│
├── Chủ vận hóa
├── Thống nhiếp huyết
├── Chủ cơ nhục
└── Khai khiếu ra miệngVì vậy, không nên đơn giản dịch:
Tỳ = lá lách.
Khái niệm Tỳ trong YHCT có phạm vi chức năng rộng hơn cơ quan lá lách theo giải phẫu hiện đại.
Phế trong Y học cổ truyền
Phế thường được liên hệ với:
- Chủ khí;
- Chủ hô hấp;
- Chủ bì mao;
- Thông điều thủy đạo;
- Khai khiếu ra mũi.
Phế thường được liên hệ với:
- Ngũ hành: Kim;
- Ngũ chí: Bi;
- Ngũ sắc: Trắng;
- Ngũ vị: Cay.
Có thể khái quát:
PHẾ
│
├── Chủ khí
├── Chủ hô hấp
├── Chủ bì mao
├── Thông điều thủy đạo
└── Khai khiếu ra mũiMặc dù Phế có mối liên hệ rõ với hoạt động hô hấp, khái niệm Phế trong YHCT vẫn không hoàn toàn đồng nhất với phổi trong giải phẫu học hiện đại.
Thận trong Y học cổ truyền
Thận là một Tạng có phạm vi lý luận rộng trong YHCT.
Một số chức năng thường được đề cập gồm:
- Tàng tinh;
- Chủ sinh trưởng và phát dục;
- Chủ thủy;
- Chủ cốt;
- Sinh tủy;
- Khai khiếu ra tai.
Thận thường được liên hệ với:
- Ngũ hành: Thủy;
- Ngũ chí: Khủng;
- Ngũ sắc: Đen;
- Ngũ vị: Mặn.
Có thể minh họa:
THẬN
│
├── Tàng tinh
├── Chủ sinh trưởng
├── Chủ thủy
├── Chủ cốt
├── Sinh tủy
└── Khai khiếu ra taiKhái niệm Thận trong YHCT không chỉ giới hạn ở chức năng bài tiết hoặc lọc máu như cách hiểu về thận trong y học hiện đại.
Mối liên hệ giữa Ngũ tạng
Ngũ tạng không được xem là năm hệ thống hoàn toàn độc lập.
Theo học thuyết Ngũ hành, giữa các Tạng có những mối quan hệ tương sinh và tương khắc.
Ví dụ:
CAN ───► TÂM ───► TỲ ───► PHẾ ───► THẬN
▲ │
└─────────────────────────────────────────┘Đây là mô hình tương sinh:
- Mộc sinh Hỏa;
- Hỏa sinh Thổ;
- Thổ sinh Kim;
- Kim sinh Thủy;
- Thủy sinh Mộc.
Ngoài tương sinh, còn có các mối quan hệ tương khắc.
Ngũ tạng và Ngũ chí
Một hệ thống liên hệ quen thuộc khác là giữa Ngũ tạng và cảm xúc.
| Tạng | Ngũ chí thường liên hệ |
|---|---|
| Can | Nộ |
| Tâm | Hỷ |
| Tỳ | Tư |
| Phế | Bi |
| Thận | Khủng |
Có thể biểu diễn:
NỘ ───► CAN
HỶ ───► TÂM
TƯ ───► TỲ
BI ───► PHẾ
KHỦNG ───► THẬNĐây là một phần trong hệ thống lý luận về mối liên hệ giữa trạng thái tinh thần và cơ thể.
Ngũ tạng và Ngũ quan
Theo YHCT, Ngũ tạng cũng được liên hệ với các giác quan.
| Tạng | Khiếu thường liên hệ |
|---|---|
| Can | Mắt |
| Tâm | Lưỡi |
| Tỳ | Miệng |
| Phế | Mũi |
| Thận | Tai |
Có thể khái quát:
CAN ───► MẮT
TÂM ───► LƯỠI
TỲ ───► MIỆNG
PHẾ ───► MŨI
THẬN ───► TAICác mối liên hệ này thuộc mô hình Tạng tượng trong YHCT.
Ngũ tạng và Ngũ thể
Một hệ thống liên hệ khác là giữa Ngũ tạng và các bộ phận của cơ thể.
| Tạng | Ngũ thể thường liên hệ |
|---|---|
| Can | Cân |
| Tâm | Mạch |
| Tỳ | Cơ nhục |
| Phế | Bì mao |
| Thận | Cốt |
Những mối liên hệ này giúp hình thành một cách nhìn tổng thể về cơ thể trong Y học cổ truyền.
Có nên dịch Ngũ tạng sang thuật ngữ giải phẫu hiện đại?
Có thể dịch để thuận tiện trong giao tiếp, nhưng cần rất thận trọng.
Ví dụ:
| Thuật ngữ YHCT | Dịch thông dụng |
|---|---|
| Can | Liver |
| Tâm | Heart |
| Tỳ | Spleen |
| Phế | Lung |
| Thận | Kidney |
Các bản dịch trên có thể hữu ích về mặt ngôn ngữ.
Nhưng nếu hiểu:
Can = Liver hoàn toàn về chức năng
thì sẽ không chính xác.
Một cách diễn đạt phù hợp hơn là:
Can (the Liver system in Traditional Medicine)
khi cần phân biệt với cơ quan giải phẫu hiện đại.
Ngũ tạng có phải là năm cơ quan vật lý?
Không nên hiểu đơn giản như vậy.
Trong học thuyết Tạng tượng:
Tạng là hệ thống khái niệm về chức năng và mối liên hệ của cơ thể.
Vì vậy, Ngũ tạng vừa có liên hệ với các cơ quan vật chất, vừa bao hàm một hệ thống chức năng rộng hơn theo lý luận YHCT.
Đây là một trong những điểm khác biệt căn bản giữa:
- Tư duy Tạng tượng của YHCT;
- Giải phẫu học hiện đại.
Những hiểu lầm phổ biến về Ngũ tạng
Hiểu lầm 1: Can trong YHCT hoàn toàn là gan
Không chính xác.
Can là một khái niệm thuộc hệ thống Tạng tượng với phạm vi chức năng riêng.
Hiểu lầm 2: Tỳ chỉ là lá lách
Không đúng nếu xét theo lý luận YHCT.
Tỳ có nhiều chức năng được mô tả mà không thể đồng nhất trực tiếp với lá lách trong giải phẫu hiện đại.
Hiểu lầm 3: Thận yếu trong YHCT đồng nghĩa với suy thận
Không chính xác.
“Thận hư” trong YHCT không thể tự động quy đổi thành bệnh suy thận theo y học hiện đại.
Hiểu lầm 4: Cảm xúc chỉ ảnh hưởng đến một Tạng duy nhất
Không nên hiểu quá đơn giản.
Các mối liên hệ Ngũ chí – Ngũ tạng là mô hình lý luận, không phải quan hệ một-một tuyệt đối.
Vai trò của Ngũ tạng trong YHCT
Ngũ tạng là nền tảng để hiểu nhiều nội dung quan trọng khác của YHCT.
Từ Ngũ tạng, người học có thể tiếp tục tìm hiểu:
- Lục phủ;
- Tạng phủ biện chứng;
- Khí huyết;
- Kinh lạc;
- Ngũ hành;
- Nguyên nhân bệnh;
- Bệnh cơ;
- Dưỡng sinh.
Có thể hình dung:
NGŨ TẠNG
│
┌─────────────┼─────────────┐
│ │ │
TẠNG PHỦ NGŨ HÀNH NGŨ CHÍ
│ │ │
KHÍ HUYẾT NGŨ QUAN NGŨ THỂ
│
▼
BIỆN CHỨNG
Kết luận
Ngũ tạng là một khái niệm nền tảng trong hệ thống Tạng tượng của Y học cổ truyền.
Ngũ tạng bao gồm:
- Can;
- Tâm;
- Tỳ;
- Phế;
- Thận.
Mỗi Tạng được mô tả với những chức năng và mối liên hệ riêng trong hệ thống lý luận YHCT.
Điều quan trọng nhất khi học Ngũ tạng là cần ghi nhớ:
Ngũ tạng trong Y học cổ truyền không hoàn toàn tương đương với năm cơ quan giải phẫu cùng tên trong y học hiện đại.
Đây là hai hệ thống mô tả cơ thể được xây dựng trên những nền tảng lý luận khác nhau.
Hiểu đúng Ngũ tạng sẽ giúp người học tiếp cận tốt hơn với các nội dung tiếp theo như Lục phủ, Tạng phủ biện chứng và học thuyết Tạng tượng.
BÀI VIẾT LIÊN QUAN
- Tạng phủ trong Y học cổ truyền là gì?
- Lục phủ trong Y học cổ truyền là gì?
- Ngũ hành trong Y học cổ truyền
- Thất tình trong Y học cổ truyền là gì?
- Khí, Huyết và Tân dịch trong Y học cổ truyền
- Bát cương trong Y học cổ truyền
- Biện chứng luận trị trong Y học cổ truyền
Lưu ý: Bài viết mang tính giới thiệu kiến thức lý luận Y học cổ truyền. Các khái niệm Can, Tâm, Tỳ, Phế, Thận trong YHCT không nên tự động đồng nhất với chẩn đoán bệnh lý hoặc chức năng của các cơ quan theo y học hiện đại.