Y học cổ truyền Việt Nam được hình thành và phát triển qua hàng nghìn năm lịch sử, gắn với quá trình tích lũy tri thức, kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe và những di sản y học của nhiều thế hệ.
Từ tư tưởng “Nam dược trị nam nhân” của Tuệ Tĩnh đến kho tàng y học đồ sộ của Hải Thượng Lãn Ông, nền y học cổ truyền Việt Nam đã để lại một nguồn tri thức có giá trị về phòng bệnh, chữa bệnh, dưỡng sinh và sử dụng dược liệu.
Trong bối cảnh hiện nay, vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào để gìn giữ những giá trị này, mà còn là cách bảo tồn, nghiên cứu và phát triển chúng trong một hệ thống y tế và khoa học ngày càng hiện đại.
Ngày 20/5/2026, tại buổi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế và các cơ quan liên quan về phát triển ngành y học cổ truyền Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra những định hướng quan trọng về bảo tồn, phát huy và nâng tầm nền y học cổ truyền trong thời kỳ mới. Kết luận của buổi làm việc sau đó được thông báo tại Thông báo số 68-TB/VPTW ngày 26/5/2026.
Y học cổ truyền là một phần của di sản tri thức dân tộc
Một trong những điểm quan trọng của định hướng mới là nhìn nhận y học cổ truyền không chỉ dưới góc độ một phương pháp khám bệnh và chữa bệnh.
Y học cổ truyền Việt Nam còn là kết quả của quá trình tích lũy tri thức, văn hóa và kinh nghiệm của dân tộc qua nhiều thế hệ.
Kho tàng này bao gồm nhiều thành phần khác nhau:
- lý luận y học cổ truyền;
- phương pháp chẩn đoán và điều trị;
- tri thức về dược liệu;
- bài thuốc cổ truyền;
- bài thuốc gia truyền;
- phương pháp dưỡng sinh;
- kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe trong cộng đồng;
- y thư và các tư liệu lịch sử.
Việc bảo tồn y học cổ truyền vì vậy không chỉ là bảo tồn một phương pháp điều trị, mà còn là bảo tồn một phần di sản tri thức của dân tộc.
Tuy nhiên, tri thức chỉ thực sự có giá trị lâu dài khi có thể được kế thừa, kiểm chứng và tiếp tục phát triển.
Từ bảo tồn đến phát huy và nâng tầm
Bảo tồn là cần thiết, nhưng không phải là mục tiêu cuối cùng.
Một kho tư liệu dù được lưu giữ đầy đủ vẫn có nguy cơ trở thành tri thức “đóng” nếu không được nghiên cứu, hệ thống hóa và kết nối với đời sống hiện đại.
Định hướng phát triển y học cổ truyền trong giai đoạn mới đặt ra yêu cầu đồng thời:
Bảo tồn giá trị truyền thống.
Kế thừa các nguồn tri thức có giá trị.
Nghiên cứu và chuẩn hóa bằng các phương pháp phù hợp.
Kết hợp với thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại.
Đây là sự chuyển dịch quan trọng trong cách tiếp cận.
Y học cổ truyền không chỉ được nhìn nhận như một di sản cần bảo vệ mà còn là một nguồn lực có thể tiếp tục đóng góp cho chăm sóc sức khỏe, nghiên cứu khoa học và phát triển đất nước.
Kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại
Một định hướng xuyên suốt trong chính sách phát triển y học cổ truyền tại Việt Nam là tăng cường kết hợp với y học hiện đại.
Việc kết hợp này không nên được hiểu đơn giản là sử dụng đồng thời hai phương pháp điều trị.
Ở góc độ rộng hơn, đây là quá trình kết nối giữa hai hệ thống tri thức với những phương pháp tiếp cận và công cụ khác nhau.
Y học hiện đại có thế mạnh về nghiên cứu thực nghiệm, công nghệ, chẩn đoán và đánh giá dựa trên bằng chứng. Trong khi đó, y học cổ truyền lưu giữ một hệ thống tri thức lâu đời về phòng bệnh, điều trị, dưỡng sinh và sử dụng các nguồn dược liệu tự nhiên.
Việc kết hợp hiệu quả đòi hỏi nghiên cứu nghiêm túc, chuẩn hóa chuyên môn và đánh giá phù hợp, thay vì đơn giản hóa hoặc đối lập hai hệ thống với nhau.
Theo Kế hoạch thực hiện Thông báo 68-TB/VPTW được ban hành kèm Quyết định 1250/QĐ-TTg, một trong những nhiệm vụ là tiếp tục phát triển mô hình kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại trong hệ thống y tế và hoàn thiện các hướng dẫn chuyên môn liên quan.
Bảo tồn tri thức về dược liệu và bài thuốc
Dược liệu và bài thuốc là một phần quan trọng trong kho tàng y học cổ truyền Việt Nam.
Mỗi vị thuốc không chỉ là một nguyên liệu tự nhiên. Nó thường gắn với tên gọi, nguồn gốc, phương pháp chế biến, đặc tính sử dụng và các bài thuốc hoặc phương pháp điều trị liên quan.
Tương tự, một bài thuốc có thể được ghi nhận trong nhiều nguồn tư liệu khác nhau, với những bối cảnh lịch sử và phương pháp ứng dụng riêng.
Nếu những nguồn tri thức này không được ghi nhận và tổ chức một cách có hệ thống, nguy cơ thất lạc hoặc phân tán là điều có thể xảy ra.
Định hướng triển khai sau Thông báo 68-TB/VPTW cũng đặt trọng tâm vào bảo tồn, khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên dược liệu, phát huy tri thức bản địa và phát triển chuỗi giá trị dược liệu theo hướng bền vững.
Chuyển đổi số mở ra cơ hội mới
Một điểm đáng chú ý trong định hướng phát triển hiện nay là vai trò của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.
Kế hoạch thực hiện Thông báo 68-TB/VPTW xác định nhiệm vụ xây dựng và hoàn thiện Cơ sở dữ liệu quốc gia về y học cổ truyền, đồng thời số hóa kho tàng bài thuốc gia truyền, dược liệu và tri thức y học cổ truyền Việt Nam.
Điều này cho thấy chuyển đổi số không chỉ là việc đưa tài liệu lên môi trường trực tuyến.
Một hệ thống tri thức số có thể giúp:
- lưu giữ nguồn tư liệu;
- chuẩn hóa thông tin;
- tăng khả năng tra cứu;
- kết nối các khái niệm liên quan;
- ghi nhận nguồn gốc tri thức;
- hỗ trợ nghiên cứu và kế thừa.
Đối với một lĩnh vực có lượng tư liệu lớn và phân tán như y học cổ truyền, khả năng tổ chức thông tin có ý nghĩa không kém việc lưu trữ tài liệu.
Bảo tồn cần đi cùng với khả năng kiểm chứng
Một thách thức quan trọng khi số hóa và phổ biến tri thức y học cổ truyền là tính chính xác của thông tin.
Cùng một khái niệm có thể xuất hiện trong nhiều tài liệu khác nhau. Một vị thuốc có thể có nhiều tên gọi. Một bài thuốc có thể có những dị bản hoặc cách gia giảm khác nhau tùy theo nguồn.
Vì vậy, bảo tồn tri thức không đồng nghĩa với việc thu thập mọi thông tin và xem chúng có giá trị như nhau.
Một hệ thống tri thức đáng tin cậy cần có khả năng phân biệt:
- nguồn tư liệu gốc;
- tài liệu nghiên cứu;
- kinh nghiệm được ghi nhận;
- thông tin phổ biến trong cộng đồng;
- các diễn giải hoặc nghiên cứu hiện đại.
Việc ghi nhận nguồn tham khảo và bối cảnh của tri thức vì vậy là một phần quan trọng của quá trình bảo tồn.
Khoa học và công nghệ trong quá trình hiện đại hóa
Phát triển y học cổ truyền trong thời kỳ mới cũng đặt ra yêu cầu tăng cường nghiên cứu khoa học.
Theo kế hoạch thực hiện của Chính phủ, các nhiệm vụ được đề cập bao gồm nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng, chuẩn hóa bài thuốc, vị thuốc và phương pháp điều trị, đồng thời kiểm chứng hiệu quả điều trị bằng các bằng chứng khoa học phù hợp.
Điều này cho thấy hiện đại hóa không có nghĩa là thay thế toàn bộ tri thức truyền thống.
Một cách tiếp cận phù hợp hơn là:
Giữ gìn tri thức có nguồn gốc rõ ràng, đồng thời mở rộng khả năng nghiên cứu, đánh giá và phát triển bằng các công cụ khoa học hiện đại.
Sự kết hợp giữa kế thừa và nghiên cứu có thể giúp những giá trị truyền thống tiếp tục được phát triển thay vì chỉ tồn tại như tư liệu lịch sử.
Y học cổ truyền như một nguồn lực phát triển
Trong định hướng mới, y học cổ truyền được đặt trong một bức tranh phát triển rộng hơn.
Không chỉ liên quan đến khám bệnh và chữa bệnh, lĩnh vực này còn có mối liên hệ với:
- bảo tồn văn hóa;
- phát triển khoa học;
- công nghiệp dược liệu;
- kinh tế sức khỏe;
- du lịch y tế;
- hợp tác quốc tế;
- phát triển thương hiệu quốc gia.
Kế hoạch của Chính phủ xác định phát triển y học cổ truyền là nhiệm vụ liên ngành, dựa trên nền tảng kế thừa và phát huy các giá trị tri thức y học dân tộc, đồng thời coi lĩnh vực này là một nguồn lực văn hóa, khoa học và kinh tế.
Cách nhìn này mở rộng vai trò của y học cổ truyền từ một lĩnh vực chuyên môn sang một bộ phận của hệ sinh thái tri thức và phát triển quốc gia.
Ý nghĩa của việc hệ thống hóa tri thức
Một trong những khó khăn lớn đối với việc nghiên cứu y học cổ truyền là tri thức thường tồn tại dưới dạng phân tán.
Thông tin về một vấn đề có thể nằm trong:
- y thư cổ;
- sách chuyên khảo;
- tài liệu đào tạo;
- nghiên cứu khoa học;
- dược điển;
- hồ sơ về dược liệu;
- kinh nghiệm được lưu truyền.
Việc hệ thống hóa không thay thế các nguồn tài liệu gốc.
Ngược lại, mục tiêu của hệ thống hóa là giúp người nghiên cứu có thể nhìn thấy mối liên hệ giữa các nguồn tri thức và truy tìm nguồn gốc của từng thông tin.
Đây là một yêu cầu ngày càng quan trọng trong quá trình bảo tồn tri thức trong môi trường số.
Từ định hướng đến hành động
Điểm đáng chú ý của các định hướng năm 2026 là nội dung không chỉ dừng ở mức chủ trương.
Sau Thông báo số 68-TB/VPTW ngày 26/5/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1250/QĐ-TTg ngày 09/7/2026 về Kế hoạch thực hiện Thông báo này.
Kế hoạch xác định các nhóm nhiệm vụ liên quan đến:
- hoàn thiện thể chế và chính sách;
- nâng cao chất lượng khám bệnh, chữa bệnh;
- phát triển dược liệu;
- khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo;
- chuyển đổi số;
- xây dựng thương hiệu;
- đào tạo nguồn nhân lực;
- truyền thông và nâng cao nhận thức xã hội.
Việc ban hành kế hoạch thực hiện cho thấy định hướng phát triển y học cổ truyền đang được cụ thể hóa thành các nhóm nhiệm vụ trong giai đoạn tiếp theo.
Kết luận
Y học cổ truyền Việt Nam là một bộ phận quan trọng trong di sản tri thức của dân tộc.
Trong thời kỳ mới, nhiệm vụ đặt ra không chỉ là bảo tồn những gì đã có mà còn là tạo điều kiện để tri thức được kế thừa, nghiên cứu và phát triển.
Các định hướng mới năm 2026 nhấn mạnh đồng thời nhiều yếu tố: bảo tồn di sản, phát triển dược liệu, tăng cường nghiên cứu khoa học, kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại và thúc đẩy chuyển đổi số.
Trong đó, việc số hóa và hệ thống hóa tri thức có thể trở thành một trong những nền tảng quan trọng để những giá trị được tích lũy qua nhiều thế hệ có thể tiếp tục được tiếp cận và nghiên cứu trong tương lai.
Bảo tồn không phải là đóng băng tri thức trong quá khứ. Giá trị của một di sản được bảo tồn tốt nhất khi nó vẫn có thể được hiểu đúng, kiểm chứng và tiếp tục phát triển.
Nguồn tham khảo
- Thông báo số 68-TB/VPTW ngày 26/5/2026 về kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại buổi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về phát triển ngành y học cổ truyền Việt Nam.
- Quyết định số 1250/QĐ-TTg ngày 09/7/2026 ban hành Kế hoạch thực hiện Thông báo số 68-TB/VPTW.
Xem Quyết định 1250/QĐ-TTg trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ