Y học cổ truyền và dược liệu truyền thống là một bộ phận quan trọng trong hệ thống y tế và di sản tri thức của Việt Nam. Trong bối cảnh nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng đa dạng, việc bảo tồn, phát triển và kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đã trở thành một định hướng được Nhà nước quan tâm.
Ngày 25/12/2019, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1893/QĐ-TTg, phê duyệt Chương trình phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đến năm 2030.
Chương trình này không chỉ đề cập đến hoạt động khám, chữa bệnh mà còn bao gồm nhiều lĩnh vực như tổ chức hệ thống, đào tạo nhân lực, nghiên cứu, kế thừa tri thức, phát triển dược liệu và sản xuất thuốc cổ truyền.
Quyết định 1893/QĐ-TTg là gì?
Quyết định số 1893/QĐ-TTg được Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 25/12/2019 nhằm triển khai một chương trình phát triển y dược cổ truyền dài hạn, với mốc định hướng đến năm 2030.
Một điểm đáng chú ý là tên của Chương trình thể hiện rõ hai định hướng song song:
- Phát triển y dược cổ truyền.
- Tăng cường kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại.
Theo quan điểm của Chương trình, y dược cổ truyền Việt Nam được xác định là một bộ phận quan trọng trong hệ thống y tế và có vai trò trong sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân. Đồng thời, việc phát triển lĩnh vực này cũng được đặt trong bối cảnh bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, tri thức của dân tộc.
Mục tiêu tổng quát đến năm 2030
Mục tiêu tổng quát của Chương trình là phát triển toàn diện y dược cổ truyền, đồng thời tăng cường sự kết hợp với y dược hiện đại nhằm góp phần bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân.
Để đạt mục tiêu này, Chương trình không giới hạn ở một lĩnh vực riêng lẻ mà hướng đến nhiều thành phần của hệ sinh thái y dược cổ truyền.
Có thể khái quát thành các nhóm chính:
- Phát triển hệ thống khám, chữa bệnh bằng y dược cổ truyền.
- Tăng cường nguồn nhân lực và nâng cao năng lực chuyên môn.
- Đẩy mạnh sự kết hợp giữa y dược cổ truyền và y dược hiện đại.
- Kế thừa và phát triển tri thức y dược cổ truyền.
- Phát triển nghiên cứu khoa học.
- Phát triển nguồn dược liệu.
- Bảo tồn nguồn gen cây, con làm thuốc quý hiếm.
- Phát triển sản xuất thuốc cổ truyền.
Cách tiếp cận này cho thấy định hướng phát triển y dược cổ truyền được đặt trong một phạm vi rộng, từ tri thức và nguồn nhân lực đến hoạt động khám chữa bệnh và chuỗi giá trị dược liệu.
Phát triển hệ thống y dược cổ truyền
Một trong những nội dung quan trọng của Chương trình là tăng cường năng lực của hệ thống khám, chữa bệnh y dược cổ truyền.
Các mục tiêu được đặt ra cho giai đoạn đến năm 2025 và năm 2030 liên quan đến việc mở rộng khả năng cung cấp dịch vụ y dược cổ truyền tại các tuyến khác nhau trong hệ thống y tế.
Theo định hướng đến năm 2030, Chương trình đặt mục tiêu:
- 100% tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có bệnh viện đa khoa y dược cổ truyền hoặc bệnh viện đa khoa y dược cổ truyền – phục hồi chức năng tuyến tỉnh.
- 95% bệnh viện đa khoa, viện có giường bệnh và bệnh viện chuyên khoa có khoa Y, Dược cổ truyền.
- 100% trạm y tế xã, phường, thị trấn và tương đương triển khai tư vấn sử dụng y dược cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe hoặc tổ chức khám, chữa bệnh bằng y dược cổ truyền.
Chương trình cũng đặt mục tiêu tăng tỷ lệ khám bệnh, chữa bệnh bằng y dược cổ truyền và kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại tại các tuyến trong hệ thống y tế.
Kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại
Một trong những điểm trung tâm của Quyết định 1893/QĐ-TTg là định hướng kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại.
Đây là cách tiếp cận đáng chú ý bởi vì Chương trình không đặt y dược cổ truyền và y dược hiện đại trong quan hệ đối lập. Thay vào đó, định hướng được xác định là tăng cường sự kết hợp giữa hai hệ thống trong công tác phòng bệnh và khám, chữa bệnh.
Từ góc độ phát triển hệ thống, điều này có thể được hiểu là nhu cầu:
- Khai thác các giá trị và kinh nghiệm của y học cổ truyền.
- Đồng thời tăng cường nghiên cứu và chuẩn hóa.
- Phát triển năng lực chuyên môn và đào tạo nhân lực.
- Đặt hoạt động y dược cổ truyền trong mối liên hệ với hệ thống y tế hiện đại.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa định hướng chính sách về kết hợp và việc đưa ra khẳng định rằng mọi phương pháp cổ truyền đều có hiệu quả như nhau. Việc ứng dụng trong thực tế vẫn cần tuân thủ chuyên môn, quy định quản lý và cơ sở khoa học phù hợp.
Đây là điểm quan trọng khi tiếp cận tri thức YHCT trong bối cảnh hiện đại.
Kế thừa và bảo tồn tri thức y dược cổ truyền
Bên cạnh hoạt động khám chữa bệnh, Chương trình cũng đặt vấn đề phát triển y dược cổ truyền trong mối quan hệ với việc kế thừa và bảo tồn tri thức.
Tri thức y học cổ truyền được tích lũy qua nhiều thế hệ và tồn tại dưới nhiều dạng khác nhau:
- Y thư và trước tác cổ.
- Kinh nghiệm của các danh y.
- Tri thức dân gian.
- Kinh nghiệm sử dụng dược liệu.
- Các phương pháp phòng và chữa bệnh truyền thống.
Một thách thức lớn là các nguồn tri thức này thường phân tán, khác biệt về hình thức lưu trữ và mức độ chuẩn hóa.
Vì vậy, từ góc độ bảo tồn tri thức, phát triển YHCT không chỉ là mở rộng cơ sở khám chữa bệnh hay phát triển thuốc cổ truyền. Một nhiệm vụ dài hạn khác là làm thế nào để các nguồn tư liệu có thể được nhận diện, lưu giữ, nghiên cứu và truyền lại cho các thế hệ sau.
Đây cũng là một trong những lý do khiến việc hệ thống hóa tri thức trở nên quan trọng.
Phát triển dược liệu và nguồn tài nguyên làm thuốc
Dược liệu là một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái y dược cổ truyền.
Quyết định 1893/QĐ-TTg đề cập đến việc phát triển y dược cổ truyền trên nhiều phương diện, trong đó có nuôi trồng dược liệu, bảo tồn các cây và con làm thuốc quý hiếm và phát triển sản xuất thuốc.
Định hướng này cho thấy việc phát triển YHCT không thể tách rời khỏi vấn đề nguồn nguyên liệu.
Một hệ sinh thái phát triển bền vững cần quan tâm đến:
- Nguồn gốc dược liệu.
- Nuôi trồng và khai thác.
- Bảo tồn nguồn tài nguyên.
- Chất lượng nguyên liệu.
- Nghiên cứu và sản xuất thuốc.
Đây cũng là lĩnh vực có mối liên hệ chặt chẽ giữa tri thức truyền thống, khoa học hiện đại và quản lý nhà nước.
Những mục tiêu đến năm 2030
Chương trình đặt ra nhiều chỉ tiêu cụ thể cho các giai đoạn đến năm 2025 và năm 2030.
Đến năm 2030, một số định hướng đáng chú ý bao gồm việc mở rộng mạng lưới cơ sở y dược cổ truyền, tăng tỷ lệ khám chữa bệnh bằng y dược cổ truyền hoặc kết hợp với y dược hiện đại tại các tuyến, và tăng tỷ lệ chi trả cho thuốc dược liệu và thuốc cổ truyền trong cơ sở khám chữa bệnh từ quỹ bảo hiểm y tế theo các mục tiêu của Chương trình.
Điều quan trọng khi nhìn vào các chỉ tiêu này là phân biệt giữa:
Mục tiêu chính sách và kết quả thực tế đạt được.
Quyết định 1893/QĐ-TTg là văn bản đặt ra định hướng và mục tiêu đến năm 2030. Việc đánh giá mức độ hoàn thành các mục tiêu cần dựa trên dữ liệu và báo cáo triển khai theo từng giai đoạn.
Do đó, không nên mặc định rằng một chỉ tiêu được đặt ra trong văn bản đồng nghĩa với việc chỉ tiêu đó đã đạt được.
Ý nghĩa đối với việc bảo tồn và phát triển tri thức YHCT
Từ góc nhìn của một nền tảng tri thức, Quyết định 1893/QĐ-TTg có ý nghĩa rộng hơn so với các chỉ tiêu về cơ sở khám chữa bệnh.
Văn bản cho thấy y dược cổ truyền được tiếp cận đồng thời dưới nhiều góc độ:
Y tế — một bộ phận của hệ thống chăm sóc sức khỏe.
Tri thức — một hệ thống kinh nghiệm và lý luận được kế thừa qua nhiều thế hệ.
Văn hóa — một phần của di sản và bản sắc dân tộc.
Dược liệu gắn với tài nguyên thiên nhiên và hoạt động sản xuất.
Khoa học và công nghệ — cần được nghiên cứu, chuẩn hóa và phát triển.
Tính đa chiều này khiến việc tổ chức tri thức YHCT trở thành một nhiệm vụ phức tạp. Thông tin không chỉ nằm trong một cuốn sách hoặc một chuyên ngành mà còn trải rộng trong y thư, tài liệu nghiên cứu, văn bản chính sách, dữ liệu dược liệu và thực hành chuyên môn.
Từ chính sách đến việc hệ thống hóa tri thức
Các chương trình phát triển ở cấp quốc gia tạo ra một bối cảnh quan trọng cho việc bảo tồn và phát triển y dược cổ truyền.
Tuy nhiên, để tri thức có thể được tiếp cận hiệu quả, một thách thức khác cần được quan tâm là cách tổ chức và liên kết thông tin.
Một khái niệm trong YHCT có thể liên quan đến:
- Một hệ thống lý luận.
- Một chứng trạng.
- Một phương pháp điều trị.
- Một bài thuốc.
- Một hoặc nhiều dược liệu.
- Một y thư.
- Một danh y.
- Các nghiên cứu hoặc tài liệu liên quan.
Việc trình bày các thông tin này một cách rời rạc có thể gây khó khăn cho người học và người nghiên cứu trong quá trình tiếp cận.
Vì vậy, bên cạnh hoạt động bảo tồn tư liệu, việc xây dựng các hệ thống tra cứu và tổ chức tri thức có cấu trúc cũng có thể đóng vai trò hỗ trợ cho việc tiếp cận và nghiên cứu YHCT trong tương lai.
Kết luận
Quyết định 1893/QĐ-TTg ngày 25/12/2019 là một trong những văn bản quan trọng định hướng phát triển y dược cổ truyền Việt Nam đến năm 2030.
Điểm đáng chú ý của Chương trình là cách tiếp cận toàn diện: không chỉ tập trung vào khám chữa bệnh mà còn bao gồm tổ chức hệ thống, đào tạo, nghiên cứu, kế thừa tri thức, phát triển dược liệu và sản xuất thuốc.
Đồng thời, định hướng kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại cho thấy YHCT được đặt trong quá trình phát triển chung của hệ thống y tế hiện đại.
Đối với việc bảo tồn tri thức, thách thức không chỉ nằm ở việc lưu giữ các nguồn tư liệu mà còn ở khả năng tổ chức, liên kết và giúp tri thức được tiếp cận một cách có hệ thống.
Đây cũng là một trong những hướng mà các nền tảng tri thức về y học cổ truyền có thể đóng góp trong quá trình số hóa và phổ biến tri thức.
Nguồn tham khảo
Quyết định số 1893/QĐ-TTg ngày 25/12/2019 của Thủ tướng Chính phủ — Ban hành Chương trình phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đến năm 2030.